Wróbel — to brzmi dźwięcznie

Wróbel może nam wyćwierkać tajemnice swojego imienia. Grafika: J. G. Keulemans, źródło: Biodiversity Heritage Library (DP).

Przyłączając się do obchodów przypadającego na 20 marca Światowego Dnia Wróbla, dzisiejszy post poświęcę etymologii nazwy tego niegdyś pospolitego, a obecnie zagrożonego i objętego w Polsce ścisłą ochroną gatunkową ptaka.

Słowo wróbel ma bardzo stary rodowód, sięgający epoki tzw. bałto-słowiańskiej wspólnoty językowej, czyli okresu wspólnego rozwoju języka prabałtyckiego i prasłowiańskiego (okres ten trwał – według różnych danych – od II tysiąclecia do VI w. p.n.e.). Etymolodzy rekonstruują prasłowiański temat, od którego utworzono nazwę tego ptaka, jako *vorb- / *verb-. Zachodzące w procesie kształtowania się języków słowiańskich zmiany fonetyczne (grupy -or- / -er- w położeniu między dwiema spółgłoskami w poszczególnych językach słowiańskich odmiennie się rozwijały; w języku polskim o w nazwie zaczęło być wymawiane jako tzw. o pochylone, aż w końcu utożsamiło się w wymowie z u), a także różnorodność przyrostków, za pomocą których tworzono w poszczególnych językach nazwy wróbla – sprawiły, że słowiańskie imiona tego ptaka nieco się różnią.

Tak na przykład w języku górnołużyckim wróbel nazywa się wrobl, w dolnołużyckim – wrobel. W językach czeskim i słowackim ptak ten nosi nazwę vrabec, w językach serbskim i chorwackim – vrabac, w słoweńskim zaś – vrabelj. Wschodniosłowiańskie odpowiedniki to rosyjski worobiej, ukraiński werebej i białoruski wierabiej. Owe słowiańskie nazwy wróbla spokrewnione są z ich bałtyckimi odpowiednikami: litewskim žvirblis i łotewskim zvirbulis.

Wróbelek Ćwirek

Językoznawcy nie są zgodni co do pochodzenia nagłosowego ž- i z- w bałtyckich nazwach ptaka. Jedni uważają, że głoski te charakterystyczne były jedynie dla bałtyckich nazw wróbla i pojawiły się w nich na skutek kontaminacji (skrzyżowania) z innymi, lokalnymi nazwami tego ptaka bądź też innymi zaczynającymi się od tych głosek słowami funkcjonującymi w tych językach. Drudzy znowuż uważają, że dopiero na gruncie prasłowiańskim – w wyniku kontaminacji nazwy wróbla ze słowami zawierającymi rdzeń *vor- lub podobny – zanikły pierwotne głoski ž- i z-. Odmienne są też stanowiska uczonych odnośnie do znaczenia rekonstruowanego przez nich pierwotnego rdzenia. Część z nich skłania się ku dźwiękonaśladowczemu pochodzeniu bałtyckiego rdzenia *zverb-, przypisując mu znaczenie ‘ćwierkać, szczebiotać’. Niektórzy widzą w bałtyckich i słowiańskich nazwach wróbla kontynuację jeszcze starszego, praindoeuropejskiego rdzenia *ṷer- mającego znaczenie ‘mówić, wydawać dźwięki’ ( oznacza tzw. u niezgłoskotwórcze, które w językach bałtyckich i słowiańskich, a także w wielu innych językach, przeszło w głoskę v).

Rodzina na Zachodzie

„Ćwirek” czy „wiercipięta”? Nie ma wśród etymologów zgody co do pierwotnego znaczenia nazwy wróbla. Grafika: J. G. Keulemans, źródło: Biodiversity Heritage Library (DP).

Za onomatopeiczną genezą słowiańskich i bałtyckich nazw wróbla opowiada się również czeski etymolog Václav Machek, ale dopatruje się ich związku z takimi indoeuropejskimi słowami oznaczającymi wróbla, jak: gockie sparwa, staroangielskie spearwa, staro-wysoko-niemieckie spar (i tym samym z takimi współczesnymi określeniami wróbla w językach germańskich, jak angielskie sparrow, duńskie spurv, szwedzkie sparv, niemieckie Sperling).

Mielibyśmy zatem do czynienia z dwoma wariantami rdzenia, od którego utworzono nazwy wróbla – sparv- / barv-, a także z przestawką głosek w słowiańskich i bałtyckich nazwach: bvvb. Hipoteza ta jednak budzi wątpliwości, gdyż – jak przyznaje sam Machek – trudno wyjaśnić wymianę głosek sp : b.

Co się zaś tyczy dźwiękonaśladowczego pochodzenia nazw wróbla, czeski etymolog zwraca uwagę na istnienie wielu onomatopeicznych słów składających się z głosek s, r/l, w(v) i oznaczających szczebiotanie, ćwierkanie, np. litewskie ulbėti, vilbėti ‘szczebiotać, gruchać, śpiewać’, angielskie warble ‘szczebiotać, ćwierkać’.

Przekład z ptasiego na ludzki

Ale czy rzeczywiście imiona, jakie nosi nasz dzisiejszy skrzydlaty bohater, i dźwięki wydawane przez niego mogą mieć coś wspólnego ze sobą? Być może wyda się to bardziej prawdopodobne – szczególnie w kontekście bałtyckich nazw – jeśli przytoczymy fonetyczne interpretacje głosu wróbla, sporządzone przez różnych ornitologów: cilp szelp dill; cilp szelp errr tetet; czip-czip; cilp-szilp; dżiw-dżiw; czirri-czirri. Jak widać, dźwięki wydawane przez tego ptaszka interpretowane są w różny sposób, niemniej z powyższych transkrypcji możemy wyłuskać zestaw głosek identycznych lub podobnych do głosek, z jakich składa się litewska i łotewska nazwa wróbla. Najlepiej jednak posłuchać poniższego nagrania i przekonać się samemu, czy w ćwierkaniu wróbelka pobrzmiewa echo jego pradawnej nazwy. Przy czym należy pamiętać, że zasób fonetyczny, jakim dysponowali nasi praprzodkowie w tamtej odległej epoce, różnił się od naszego i nieustannie ewoluował.

Pokrętna teoria

Jeśli jednak hipoteza o dźwiękonaśladowczym pochodzeniu słowa wróbel wciąż brzmi dla kogoś mało przekonująco, to być może bardziej prawdopodobna wyda mu się etymologia proponowana przez rosyjskiego językoznawcę Anatolija Żurawlowa, który wyprowadza nazwę ptaka od praindoeuropejskiego rdzenia *ṷer-b(h)- / *ṷor-b(h)- będącego rozszerzeniem praindoeuropejskiego *ṷer- o znaczeniu ‘kręcić, zwijać, obracać’ (kontynuowanego między innymi przez polskie wiercić). Uczony argumentuje swoją hipotezę istnieniem w rosyjskich gwarach określeń wróbla (worob, worobka, worobuszek, worobczik) brzmiących podobnie lub identycznie jak wywodzące się ze wspomnianego wyżej rdzenia określenia motowidła – przyrządu do zwijania w motki przędzy (worob, woroba, worobka, worobuszka). Nazwa wróbel miałaby więc nawiązywać do charakterystycznej dla tego przedstawiciela awifauny ruchliwości, dziarskości.

Głoski ž- i z- w bałtyckich nazwach wróbla Żurawlow interpretuje jako rezultat udźwięcznienia ruchomego s – tzw. s-mobile – pod wpływem istniejących w języku słów zaczynających się od ž- lub z-. (O zjawisku s-mobile mówimy wtedy, kiedy ten sam rekonstruowany rdzeń praindoeuropejski występuje w dwóch wariantach: z początkowym *s- i bez początkowego *s-; przykładem takiego zjawiska jest przywoływana wyżej angielska nazwa wróbla – sparrow i łacińskie słowo oznaczające bliżej nieokreślonego ptaka – parra, pochodzące od praindoeuropejskiego rdzenia *(s)perg-; innym przykładem jest polski przymiotnik mały i jego angielski odpowiednik small, wywodzące się od praindoeuropejskiego rdzenia *(s)mēlo- / *(s)mōlo-).

Jednak według innego wybitnego etymologa rosyjskiego Aleksandra Anikina s-mobile możliwe byłoby jedynie w przypadku słowiańskich nazw wróbla (w gwarach poleskich poświadczone są nazwy wróbla szworob, szworobiej, w serbskich i chorwackich zaś – forma srabac), a nie bałtyckich, jak zakładał Żurawlow. Niemniej Anikin przyznaje częściowo rację swojemu koledze, wysuwając przypuszczenie, że rekonstruowany prasłowiański rdzeń *vorb- / *verb- powstał w wyniku uproszczenia pierwotnego *zver-b-, a stało się to pod wpływem istniejących w języku słów wywodzących się od praindoeuropejskiego rdzenia *ṷerb(h)- – czyli tego, od którego zdaniem Żurawlowa miałyby pochodzić nazwy wróbla w słowiańskich i bałtyckich językach.

„Wróbelek jest mała ptaszyna, wróbelek istota niewielka”

Jak widać, mały, niepozorny i – zdawałoby się – banalny wróbelek ma całkowicie niebanalne, tajemnicze imię, które nie doczekało się jak dotąd pewnej etymologii. Ale jedno jest pewne, i wiedział to już 70 lat temu mistrz Gałczyński – wróbelek to „druh nasz szczery” i kochać go trzeba „do jasnej cholery”!

(Cytaty pochodzą z wiersza K. I. Gałczyńskiego „O wróbelku”).


Bibliografia:

  • Boryś W. (2010), Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków.
  • Brückner A. (1985), Słownik etymologiczny języka polskiego, wyd. IV, Warszawa.
  • Czarnecki Z., Dobrowolski K. A., Jabłoński B., Nowak E. (1990), Ptaki Europy, Warszawa.
  • Gałczyński K. I., O wróbelku, http://galczynski.kulturalna.com/a-7170.html [20.03.2016].
  • Hudec K. (1994), Ptaki, tłum. z językа angielskiego W. Dudziński, Warszawa.
  • Machek V. (1968), Etymologický slovnìk jazyka českého, Praha.
  • Miklosich F. (1886), Etymologisches Wörterbuch der slavischen Sprachen, Wien.
  • Strutyński J. (1972), Polskie nazwy ptaków krajowych, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk.
  • Аникин А. Е. [и др.] (2002), Новое в русской этимологии. I, Москва.
  • Журавлев А. Ф. (1980), К этимологии слав. *vorb- ‘птица Passer, воробей’, „Этимология. 1978”, Москва.
  • Миловидов С. П., Нехорошев О. Г. (2002), Справочник-определитель птиц томской области, Томск.
  • Младенов С. (1941), Етимологически и правописен речник на български книжовен език, София.
  • Преображенский А. (1910–1914), Этимологический словарь русского языка, т. I, Москва.
  • Фасмер М. (1986), Этимологический словарь русского языка, перевод с нем. и доп. О. Н. Трубачева, т. I, Москва.
  • Черных П. Я. (1999), Историко-этимологический словарь современного русского языка, т. I, Москва.

Zapisz

Jedna myśl na temat “Wróbel — to brzmi dźwięcznie

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s