Co niedźwiedź ma wspólnego z mrówkojadem?

Skąd się wzięło słowo „niedźwiedź”? Źródło grafiki: Biodiversity Heritage Library (DP).
Skąd się wzięło słowo „niedźwiedź”? Grafika: E. Traviès, źródło: Biodiversity Heritage Library (DP).

Nie ulega wątpliwości, że niedźwiedzia i mrówkojada jako gatunki zwierząt niewiele łączy. Choć – gwoli sprawiedliwości – należałoby wspomnieć, że łączą je upodobania kulinarne: jedno i drugie lubi mrówki (stąd gwarowa nazwa niedźwiedzia: mrówczarz), z tym że mrówkojad lubi je bardziej. Nas oczywiście interesuje, co mogą mieć wspólnego ze sobą nazwy niedźwiedź i mrówkojad. Na pierwszy rzut oka owo zagadnienie wydaje się nieco absurdalne, ale nic bardziej mylnego!

Zacznijmy od słowa mrówkojad, którego etymologia jest dla nas przejrzysta. Pod względem strukturalnym mamy tu do czynienia ze złożeniem, czyli wyrazem opartym na dwóch tematach słowotwórczych (mrówk- i –jad) połączonych interfiksem (w tym wypadku -o-). Co do znaczenia wyrazu nie mamy wątpliwości: mrówkojad to ‘zjadacz mrówek’. Jak się okazuje, nieprzejrzysta dla nas nazwa niedźwiedź również została utworzona od dwóch tematów słowotwórczych i również oznacza konsumenta określonego produktu, ale tym razem – miodu. Zgłębmy zatem genezę nazwy największego drapieżnika naszej fauny.

NIE dla miodu

Słowo niedźwiedź jest wyrazem ogólnosłowiańskim, spokrewnionym między innymi z czeskim medvěd, rosyjskim miedwied’, chorwackim medvjed. Niewątpliwie, w innych słowiańskich nazwach tego zwierzęcia związek z leksemem miód jest bardziej czytelny – nagłosowe m’ w owych nazwach (kreseczka oznacza miękkość spółgłoski) jest jak najbardziej uzasadnione etymologicznie, w przeciwieństwie do polskiego n’. Prasłowiańska postać nazwy rekonstruowana jest jako *medvĕdь. Mamy tu do czynienia – tak jak w przypadku mrówkojada – ze złożeniem, w którym pierwszy człon *medv- (pierwotnie *medu-, w którym samogłoska u w pozycji przed samogłoską drugiego członu złożenia przeszła w spółgłoskę v) to forma dopełniacza od prasłowiańskiego rzeczownika *medъ ‘miód’; drugi człon zaś to rzeczownik utworzony od prasłowiańskiego czasownika *ĕsti ‘jeść’. Zatem etymologiczne znaczenie nazwy niedźwiedź to ‘zjadacz miodu, miodojad’. Według badaczy możliwa jest także rekonstrukcja praindoeuropejskiej postaci tego wyrazu jako *medhuēdis, na co wskazuje staroindyjskie słowo madh(u)v-ád- o znaczeniu ‘jedzący słodkie’, ‘jedzący miód’.

Na gruncie polskim spalatalizowane (zmiękczone) d w nazwie niedźwiedzia przeszło w . Do ok. XVI wieku w polszczyźnie używano etymologicznie „poprawnej” formy miedźwiedź – z m’ w nagłosie. Skąd się zatem wzięło wtórne n’? Niewykluczone, że jest to rezultat tzw. hiperpoprawności: formę miedźwiedź odbierano jako gwarową, w której początkowe n’  zamienione zostało na m’ (w niektórych gwarach mówi się miemy, Miemcy zamiast niemy, Niemcy), i postanowiono poprawić to „nieprawidłowe” m’. Albo też w gwarach, w których początkowe m’ wymawia się jako m’n’ (np. mniasto, mniły zamiast miasto, miły), istniała forma mniedźwiedź i tę formę też później poprawiono, uznawszy jednak początkowe m, a nie n, za sztucznie dodaną głoskę. Nie wyklucza się również, że wtórne n’ pojawiło się wyniku odpodobnienia na odległość dwóch spółgłosek wargowych m’v’n’v’ (aby ułatwić sobie wymowę zamieniono wargowe m na przedniojęzykowe n). Ale możliwe jest jeszcze inne objaśnienie: wyraz miedźwiedź w świadomości użytkowników języka utracił swoją pierwotną motywację, swój pierwotny związek ze słowem miód (przestał być odbierany jako podzielny słowotwórczo, uległ tzw. leksykalizacji) i poprzez analogię do licznych wyrazów z zaprzeczeniem nie- zmodyfikowano początkowe mie-.

Nie wywołuj niedźwiedzia z lasu

Jak się powszechnie uważa, nazwa niedźwiedź powstała w rezultacie tabu: bano się tego potężnego drapieżnika i unikano wypowiadania jego właściwego imienia. Określanie owego postrachu puszczy eufemistycznym mianem „miodojada” czyniło zeń już nie tak groźne stworzenie. Podobny proces zamiany starej nazwy niedźwiedzia na nową, nawiązującą do jego niegroźnej, neutralnej cechy zaszedł też w innych językach. Na przykład ludy germańskie nadały mu imię odnoszące się do koloru futra – stąd angielskie bear, niemieckie Bär, niderlandzkie beer, norweskie bjørn, które wywodzą się od praindoeuropejskiego rdzenia *bher- o znaczeniu ‘brązowy, brunatny, bury’. Ale co ciekawe, w języku staroangielskim znana była też forma nawiązująca podobnie jak w słowiańskich nazwach niedźwiedzia do jego kulinarnych upodobań, a mianowicie: Beowulf , co znaczy dosłownie ‘pszczeli wilk’.

Groźnego drapieżnika nazwaliśmy słodko „zjadaczem miodu”.  W staroangielskim zwierz ten nosił przydomek „pszczeli wilk”. Grafika: na podstawie ilustracji E. W. Robinsona, źródło: Biodiversity Heritage Library (DP).

A jak brzmiała najstarsza, praindoeuropejska nazwa naszego dzisiejszego bohatera, którą zastąpiono owymi eufemistycznymi formami? Etymolodzy rekonstruują ją jako *r̥ḱso-/ *r̥tḱos i przypisują jej znaczenie ‘niszczyciel’, ‘ten, który rozszarpuje’. Poświadczonymi kontynuantami tego słowa są m.in.: dobrze nam znane łacińskie ursus i greckie arktos (stąd Arktyka, arktyczny), które stały się podstawą naukowej nazwy niedźwiedzia brunatnego, a ponadto portugalskie urso, włoskie orso, hiszpańskie oso, albańskie ari, ormiańskie arǰ, staroindyjskie ṛkṣa, awestyjskie arša-, staroirlandzkie art (wszystkie oznaczające ‘niedźwiedzia’).

Trop rysia

W języku prasłowiańskim owa praindoeuropejska nazwa niedźwiedzia przybrałaby prawdopodobnie postać *rъsь (ъ i ь to odpowiednio jer twardy i jer miękki – bardzo krótkie samogłoski, tzw. półsamogłoski). Końcowa półsamogłoska w rekonstruowanej nazwie znajdowała się w pozycji słabej i zanikłaby, zmiękczywszy poprzedzającą spółgłoskę, natomiast jer twardy przeszedłby w języku polskim w samogłoskę pełną e – a więc gdyby nie tabu, jakie nasi praprzodkowie nałożyli na nazwę niedźwiedzia, ów zwierz nazywałby się w języku polskim reś. Brzmi podobnie do nazwy innego leśnego drapieżnika, prawda? I rzeczywiście niektórzy językoznawcy dopatrują się wpływów szczątkowych form nazwy *rъsь na prasłowiańskie *rysь, od którego wywodzi się polska nazwa ryś, sprawiająca etymologom trochę problemów (ale o tym opowiem innym razem).

Sympatyczny miś

Wraz z upływem wieków proces tabuizowania powtórzył się: zaczęto postrzegać niegdyś eufemistyczną nazwę niedźwiedź jako groźną, w związku z czym zastępowano ją innymi, sympatycznymi określeniami: miś, mieszko. Słowo miś wywodzi się prawdopodobnie ze starego słowiańskiego *meška albo *měška, które stanowiło spieszczenie prasłowiańskiej nazwy niedźwiedzia; -i- w nazwie pojawiło się przypuszczalnie pod wpływem imienia Michał albo staropolskich imion typu Miszko, Miszka (warto odnotować, że w języku bułgarskim i macedońskim nasz bohater nazywa się meczka). Nazwa mieszko łączy się zapewne z dobrze nam znanym imieniem Mieszko, bliskim fonetycznie wspomnianym pieszczotliwym formom nazwy niedźwiedzia.

Słodki duet

Z etymologicznego punktu widzenia „niedźwiedzia” i „mrówkojada” wiele łączy. Grafika: E. Traviès, źródło: Biodiversity Heritage Library (DP).

Rację miał rosyjski pisarz Wiktor Astafjew, twierdząc, że o niedźwiedziach można opowiadać bez końca. Jak widać, o nazwach niedźwiedzi też można opowiadać i opowiadać… Zakończmy jednak tę naszą opowieść tym, od czego ją zaczęliśmy. Dwa odmienne pod względem fonetycznym słowa: mrówkojad i niedźwiedź  wiele łączy pod względem struktury i semantyki (oczywiście z etymologicznego punktu widzenia). Ale jest jeszcze jedna nazwa – należąca do nie tak znanego jak mrówkojad przedstawiciela egzotycznej fauny – która tworzy z nazwą niedźwiedzia jeszcze lepszy duet etymologiczny… Miodojad – egzotyczny ptak z rzędu wróblowych. Mamy więc wśród zwierząt „miodojada” z futrem i miodojada z piórami. Jest jeszcze miodożer, ale to już nieco inna historia…


Bibliografia:

  • Boryś W. (2010), Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków.
  • Buck C. D. (1988), A Dictionary of Selected Synonyms in the Principal Indo-European Languages. A Contribution to the History of Ideas, Chicago.
  • Długosz-Kurczabowa K. (2008), Wielki słownik etymologiczno-historyczny języka polskiego, Warszawa.
  • Encyclopedia of Indo-European Culture (1997), ed. J. P. Mallory, D. Q. Adams, London & Chicago.
  • Mallory J. P., Adams D. Q. (2006), The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World, Oxford.
  • Гамкрелидзе Т. В., Иванов В. В. (1983), Индоевропейский язык и индоевропейцы. Реконструкция и историко-типологический анализ праязыка и протокультуры, ч. II, Тбилиси.
  • Этимологический словарь славянских языков. Праславянский лексический фонд (1993), под ред. О. Н. Трубачева, вып. 18, Москва.
Reklamy

5 myśli na temat “Co niedźwiedź ma wspólnego z mrówkojadem?

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s