Wypisz–wymaluj pstrąg

etymologia nazwy pstrag
Co nam mówi „pstrąg”? Grafika: A. F. Lydon, źródło: Biodiversity Heritage Library (DP).

Gdyby spytać przeciętnych użytkowników polszczyzny, skąd się wzięła nazwa pstrąg, to z pewnością wielu odpowiedziałoby, że od słowa pstry (nawet nie wiedząc, jak w rzeczywistości wygląda owa ryba). I intuicja językowa nie zawiodłaby ich. Słowo pstrąg istotnie wywodzi się od przymiotnika pstry, a ściślej rzecz biorąc: od jego prasłowiańskiej formy *pьstrъ – nazwa ryby ma bowiem prasłowiański rodowód.

Barwna przeszłość pstrąga

Pierwotna postać tej nazwy rekonstruowana jest jako *pьstrǫgъ (ǫ to dobrze nam znane nosowe o, oznaczane w piśmie za pomocą litery ą, która była niegdyś graficznym znakiem nosowego a, niezachowanego we współczesnej polszczyźnie ogólnej). Kontynuantami prasłowiańskiej nazwy pstrąga są też między innymi: dolnołużyckie pstrug, górnołużyckie pstruha, czeskie i słowackie pstruh, ukraińskie pstruh, słoweńskie pestroga.

Prasłowiański przymiotnik *pьstrъ miał znaczenie ‘wielobarwny, pstry’ – a więc kolorowy, nakrapiany pstrąg bez wątpienia zasłużył sobie na swoje imię. Rodzi się jednak pytanie: skąd się wziął ów przymiotnik, od którego nazwano naszego dzisiejszego bohatera? Jak się okazuje, przymiotnik ten wywodzi się od praindoeuropejskiego słowa *ḱ-ro- mającego znaczenie ‘malowany, rzeźbiony’. Słowo to z kolei zawiera w sobie pierwiastek *pei̯ḱ- o znaczeniu ‘kolorowy, barwny’. Na gruncie słowiańskim -ḱ- (miękkie k) w nazwie przeszło w -s-, pojawiło się także  wstawne -t-, które rozbijało pierwotną grupę spółgłoskową -sr- (*ḱ-ro- → *s-ro- → *pьstrъ).

Pstrąg jak z obrazka

Co interesujące, od praindoeuropejskiego pierwiastka, który stał się podstawą wyrazów pstry i pstrąg, utworzony został także prasłowiański czasownik *pьsati, kontynuowany przez polskie pisać. Pierwotnie czasownik ten oznaczał ‘rysować, wyskrobywać, kreślić, wycinać znaki, malować’; znaczenie ‘pisać’ pojawiło się u niego znacznie później (kiedy Słowianie poznali pismo). Owo pierwotne znaczenie wyrazu pisać zachowało się w nazwie wielkanocnego malowanego jaja – pisanka, a także w przywołanym dziś w tytule zwrocie wypisz-wymaluj.

Na zakończenie dodam jeszcze, że czasownik pisać – a więc także rzeczownik pstrąg – pozostaje w łączności etymologicznej ze znanym nam angielskim czasownikiem paint ‘malować’ (będącym zapożyczeniem ze starofrancuskiego peint, stanowiącego formę czasu przeszłego czasownika peintier ‘malować’) i związanym z nim rzeczownikiem picture ‘obraz’, a ponadto z takimi słowami, jak pieg (→ piegowaty), piękny.

Wychodzi więc na to, że nasz dzisiejszy bohater ma dużo ciekawsze imię, niż się początkowo wydawało, kryjące w sobie zaskakujące związki etymologiczne.


Bibliografia:

  • Boryś W. (2010), Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków.
  • Długosz-Kurczabowa K. (2008), Wielki słownik etymologiczno-historyczny języka polskiego, Warszawa.
  • Klein E. (1967), A Comprehensive Etymological Dictionary of the English Language, vol. II, Amsterdam–London–New York.

Zapisz

Jedna myśl na temat “Wypisz–wymaluj pstrąg

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s