Wiewiórka — pradawna „wiercipięta”

etymologia słowa wiewiórka
Słowo „wiewiórka” ma bardzo stary, praindoeuropejski rodowód. Grafika: na podstawie prac I. E. Ihle, źródło: Biodiversity Heritage Library (DP).

Dlaczego sympatyczny gryzoń o puszystym ogonie nosi sympatycznie brzmiące imię wiewiórka? Jak wiadomo, nazwy zwierząt odzwierciedlają jakąś charakterystyczną cechę poszczególnych przedstawicieli fauny – najczęściej dotyczącą ich wyglądu, zachowania, wydawanych odgłosów, upodobań pokarmowych czy też rodzaju zajmowanego siedliska. Nasi odlegli praindoeuropejscy przodkowie językowi uznali, że wiewiórkę najlepiej charakteryzuje jej ruchliwość, dlatego nazwę tego zwierzątka utworzyli od zduplikowanego rdzenia *ṷer- o znaczeniu ‘kręcić (się), zwijać (się)’, kontynuowanego w polszczyźnie przez czasownik wiercić (być może pamiętacie, że od tego samego rdzenia próbowano wyprowadzać nazwę wróbel, jednak ta etymologia nie spotkała się z przychylnością innych badaczy).

Antenaci wiewiórki

Podwojony rdzeń w nazwie wiewiórki miał zapewne jeszcze lepiej oddawać charakterystyczną dla niej ruchliwość, owo przeskakiwanie z miejsca na miejsce, kręcenie się tu i tam w poszukiwaniu pokarmu. Praindoeuropejska nazwa wiewiórki przybrałaby więc postać *ṷe(r)ṷer-, gdzie oznacza tzw. u niezgłoskotwórcze, które w językach słowiańskich, a także w wielu innych językach indoeuropejskich, przeszło w v.

Prasłowiański kontynuant tego słowa etymolodzy rekonstruują jako *věverъka / *věverica – z uproszczoną pierwszą częścią tematu (bez -r-). Od tej nazwy oprócz polskiego słowa wiewiórka wywodzi się między innymi współczesne czeskie veverka, chorwackie i serbskie vjeverica, słoweńskie veverica, ukraińskie wywirka o tym samym znaczeniu. Spokrewnione są z nimi litewskie vėveris (współcześnie: voverė), łotewskie vāvere, perskie varvarah ‘wiewiórka’ oraz  łacińskie vīverra ‘łasica, fretka’ (uważane przez niektórych za zapożyczenie).

Polskie losy wiewiórki

Samogłoski ě, e w prasłowiańskiej nazwie wiewiórki powodowały palatalizację (zmiękczenie) znajdujących się przed nimi spółgłosek, dlatego w zapisie polskiej nazwy tego zwierzątka mamy samogłoskę i – graficzny znak miękkiego w. Na gruncie polskim samogłoska e w pozycji przed r przeszła regularnie w o (taka zmiana fonetyczna samogłoski e zachodziła regularnie w pozycji przed spółgłoskami przedniojęzykowymi twardymi t, d, s, z, n, r, ł). Później o zaczęło być wymawiane jako tzw. o pochylone, aż w końcu utożsamiło się w wymowie z u (jednak graficzny znak, zgodny z etymologią tej samogłoski, pozostał).

Słowo wiewiórka w języku staropolskim oznaczało też ‘skórkę z wiewiórki’. Znane były również wyrazy wiewierne, wiewierzyca oznaczające ‘daninę składaną pierwotnie w postaci skórek wiewiórek, później w formie pieniężnej’. Jednym słowem: wiewiórki nie miały kiedyś łatwego życia, ginęły masowo z powodu cennych futer…

Germańska smakoszka żołędzi

W mitologii nordyckiej wiewiórka pełni rolę ruchliwego posłańca między orłem zamieszkującym górną część drzewa świata Yggdrasil i wężem zamieszkującym dolną część tego drzewa. Miniatura z XVII-wiecznego islandzkiego manuskryptu przedstawiająca drzewo Yggdrasil, źródło: Wikipedia (DP).

Zwierzęta te zajmowały szczególne miejsce w mitologii Germanów, którzy prawdopodobnie właśnie z tego powodu zastąpili starą nazwę wiewiórki formą opisową: *aik-werna, oznaczającą dosłownie ‘wiewiórkę dębową’ i nawiązującą niewątpliwie do upodobań pokarmowych owego gustującego w żołędziach gryzonia. Kontynuantami tej praindoeuropejskiej dialektalnej nazwy są: staroangielskie ācweorna, staroislandzkie íkorne i współczesne islandzkie íkorna, staro-wysoko-niemieckie eihhurno i współczesne niemieckie Eichhorn, norweskie ekorn, szwedzkie ekorre, duńskie egern, niderlandzkie eekhoorn – wszystkie o znaczeniu ‘wiewiórka’.

W najstarszym zabytku piśmiennictwa islandzkiego, „Eddzie Starszej”, wiewiórka (íkorne) o imieniu Ratatosk przedstawiona jest jako niezwykle ruchliwe zwierzę, biegające po ogromnym drzewie świata Yggdrasil i łączące jego górną część, zamieszkiwaną przez orła, z dolną częścią, zamieszkiwaną przez węża. U Słowian wschodnich owa ruchliwość wiewiórki znalazła odzwierciedlenie w rosyjskim powiedzeniu крутиться как белка в колесе i analogicznym ukraińskim крутитися як білка в колесі, oznaczającym dosłownie ‘kręcić się jak wiewiórka w kole’ i używanym w przenośnym znaczeniu ‘być bardzo zajętym, mieć mnóstwo pracy’. My zaś mówimy na kogoś, kto szybko i sprawnie się porusza: zwinny jak wiewiórka, co też w jakimś stopniu nawiązuje do etymologicznego znaczenia słowa wiewiórka.


Bibliografia:

  • Boryś W. (2010), Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków.
  • Edda, to jest Księga religii dawnych Skandynawii mieszkańców (1828), tł. J. Lelewel, Wilno, https://polona.pl/item/edda-to-jest-ksiega-religii-dawnych-skandynawii-mieszkancow,NjEwMzAz/58/#item [25.04.2016].
  • Encyclopedia of Indo-European Culture (1997), ed. J. P. Mallory, D. Q. Adams, London & Chicago.
  • Mallory J. P., Adams D. Q. (2006), The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World, Oxford.
  • Słownik staropolski (1990), red. S. Urbańczyk, t. 10, z. 3(63), Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź.
  • Гамкрелидзе Т. В., Иванов В. В. (1983), Индоевропейский язык и индоевропейцы. Реконструкция и историко-типологический анализ праязыка и протокультуры, ч. II, Тбилиси.
  • Старшая Эдда (1975), [w:] Беовульф. Старшая Эдда. Песнь о Нибелунгах, перевод А. И. Корсуна, Москва, http://norse.ulver.com/src/edda/grimnis/ru.html [25.04.2016].
  • Фасмер М. (1986), Этимологический словарь русского языка, перевод с нем. и доп. О. Н. Трубачева, т. I, Москва.

 

Reklamy

3 myśli na temat “Wiewiórka — pradawna „wiercipięta”

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s