Zamotane, mroczne, włochate i zaczarowane — czyli etymolog w lepidopterium

etymologia nazwy motyl ćma
Słowa „motyl”, „ćma” i „gąsienica” to rodzime leksemy. W przypadku słowa „poczwarka” istnieją różne stanowiska co do jego rodowodu. Grafika: na podstawie prac M. S. Merian, źródło: Biodiversity Heritage Library (DP).

Wiosna to czas, kiedy szczególnie cieszą nas spotkania z niewidzianymi od długich jesienno-zimowych miesięcy motylami. A że takie spotkania od paru tygodni zdarzają mi się nieustannie, postanowiłam napisać o nazwie owych pełnych gracji owadów. A skoro ma być o słowie motyl, to musi i być o słowie oznaczającym „nocną odmianę” tego stworzenia – ćmie. No a jeśli mowa o motylach dziennych i nocnych, to wypada też wspomnieć o nazwach, którymi określamy pośrednie stadia rozwojowe tych fascynujących przedstawicieli entomofauny. A więc dziś do Menażerii dołączą: motyl, ćma, gąsienica i poczwarka.

Zamotany jak motyl

Motyl to słowo o charakterze ogólnosłowiańskim, spokrewnione między innymi z czeskim motýl, białoruskim matyl’, słoweńskim metulj o tym samym znaczeniu. Prasłowiańska postać nazwy tego owada rekonstruowana jest jako *motyĺь / *metyĺь / *metuĺь. Została ona utworzona za pomocą przyrostka *-yĺь od prasłowiańskiego czasownika *motati ‘motać, kręcić, potrząsać, kołysać’ (kontynuowanego w polszczyźnie przez czasownik motać). A więc etymologiczne znaczenie słowa motyl to ‘ten, który lata nierówno, trzepocąc’.

Gdy zapada ćma

Dla motyli, które latają nocą, zarezerwowaliśmy osobne słowo: ćma, związane etymologicznie z wyrazem ciemny, cień. Odziedziczyliśmy je z epoki prasłowiańskiej, gdzie miało postać *tьma ‘ciemność’, która z kolei wywodzi się od praindoeuropejskiego pierwiastka *tem(ə)- ‘ciemny’. A więc ćma została tak nazwana, ponieważ aktywna jest, kiedy zapada ciemność.  Jednak znaczenie ‘motyl nocny’ wyraz ćma zyskał dopiero na gruncie polskim – notuje je słownik Lindego z 1808 roku. W staropolszczyźnie natomiast słowo to funkcjonowało jedynie w swoim pierwotnym znaczeniu ‘ciemność’ oraz ‘chmura, mgła, cień’, a także w znaczeniu ‘bardzo duża liczba’.

etymologia słowa gąsienica poczwarka
„Często najszkaradniejsza gąsienica najpiękniejszego wydaje motyla” – pisał w XVIII wieku J. K. Kluk. Nazwa „gąsienica” pochodzi od prasłowiańskiego przymiotnika o znaczeniu ‘włochaty’, ale nie wszystkie gąsienice wyglądają jak szczoteczki. Wszystkie natomiast, wbrew XVIII-wiecznym opiniom, są piękne! Grafika M. S. Merian, źródło: Biodiversity Heritage Library (DP).

Gąsienica z wąsem

Etymologia nazw motyl i ćma wiąże się zatem ze zwyczajami tych owadów: sposobem poruszania się i porą aktywności. A co było podstawą wyrazu gąsienica? Tym razem – wygląd owego stworzenia. Ale tak samo jak w przypadku leksemów motyl i ćma odziedziczyliśmy nazwę gąsienica z języka prasłowiańskiego. Jej pierwotną formę rekonstruuje się jako *ǫsěnica, będącą urzeczownikowionym za pomocą przyrostka *-ica przymiotnikiem *ǫsěnь o znaczeniu ‘mający włosy, włochaty’. Ów przymiotnik z kolei wywodzi się od prasłowiańskiego rzeczownika *ǫsъ ‘włosy, zarost’, kontynuowanego w polszczyźnie przez wąs. A więc etymologiczne znaczenie słowa gąsienica to ‘włochata, kosmata, kudłata (larwa)’. Spółgłoska g- w wyrazie gąsienica, a także w- we wspomnianym wyrazie wąs, jest tzw. protezą, czyli nieuzasadnioną etymologicznie głoską pojawiającą się w nagłosie wyrazu, aby wesprzeć artykulację początkowej samogłoski – w tym wypadku nosowego ą. W języku polskim, który jako jedyny zachował prasłowiańskie samogłoski nosowe, spółgłoski protetyczne przed nagłosowymi nosówkami pojawiały się regularnie (z podobnymi protezami mamy do czynienia w nazwach wąż i węgorz, o czym można przeczytać tutaj). W staropolszczyźnie nazwa gąsienicy występowała także z protetycznym w-: wąsienica, wąsionka.

Zaczarowana poczwarka

A czym nas na koniec zaskoczy etymologia słowa poczwarka? Z pewnością swoją tajemniczością! Wyraz ten stanowi zdrobnienie od poczwara, które oznacza ‘istotę brzydką, odrażającą, zjawę, potwora, pokrakę’. Co do pochodzenia słowa poczwara nie ma jednak zgody wśród etymologów. Czeski etymolog Václav Machek wysuwa hipotezę, że jest to zmodyfikowana na skutek tabu językowego forma wyrazu potwora. Słownik etymologiczny języka ukraińskiego podaje natomiast za rosyjskim etymologiem Olegiem Trubaczowem, że polskie poczwara, które zapożyczono do języka ukraińskiego i białoruskiego, wywodzi się z irańskiego pati-vãra (→ scyto-sarmackie pacvara) o znaczeniu ‘smok, lecący zły duch’, związanego z irańskim vãragna ‘sokół’. Trzeba przyznać, że ta wersja etymologiczna bardzo kusi swoją egzotyką. Nie uległ jednak tej pokusie wybitny polski etymolog Wiesław Boryś, który uważa wyraz poczwara nie za zapożyczenie, lecz za twór o rodowodzie słowiańskim. Według polskiego językoznawcy słowo to znane było północnym Słowianom, którzy używali go także w znaczeniu ‘czyn niecny, wybryk’. Wywodzi się ono od czasownika *počvariti, który z kolei utworzony został od czasownika *čvariti znaczącego między innymi ‘czarować, zamawiać, wróżyć’. A więc słowo poczwara oznaczałoby pierwotnie ‘istotę będącą efektem jakichś czarów, działania nieznanych sił’. I owo etymologiczne znaczenie nazwy poczwara splatałoby się harmonijnie ze współczesnym znaczeniem jej zdrobniałej formy, bo czyż to nie czary Natury, że z pozoru martwa poczwarka, będąca do niedawna pełzającą, żarłoczną gąsienicą, przeobraża się w fruwającego, spijającego nektar motyla?

pochodzenie słowa poczwarka gąsienica
Niektórzy etymolodzy przypisują „poczwarce” irański rodowód. Inni znowuż twierdzą, że ma ona słowiańskie korzenie. Jaka jest prawda o pochodzeniu tajemniczej „poczwarki”? Grafika M. S. Merian, źródło: Biodiversity Heritage Library (DP).

Bibliografia:

  • Boryś W. (2010), Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków.
  • Linde S. (1807–1811), Słownik języka polskiego, t. I–II, Warszawa.
  • Sławski F. (1952–1956), Słownik etymologiczny języka polskiego, t. I, Kraków.
  • Słownik polszczyzny XVI wieku (1969), red. H. Cieńska, t. IV, Wrocław–Warszawa–Kraków.
  • Słownik polszczyzny XVI wieku (1997), red. K. Wilczewska, t. XXV, Warszawa.
  • Słownik staropolski (1955), t. I, z. 6, red. nacz. S. Urbańczyk, Warszawa.
  • Słownik staropolski (1958), t. II, z. 5(11), red. nacz. S. Urbańczyk, Wrocław–Kraków–Warszawa.
  • Słownik staropolski (1988), t. X, z. 1(61), red. nacz. S. Urbańczyk, Kraków.
  • Етимологiчный словник української мови (2003), гол. ред. О.С. Мельничук, т. 4, Київ.
Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s