Jej łaskawość łasica

Nazwa „łasica” nie ma jednoznacznej etymologii. Grafika: A. Thorburn, źródło: Biodiversity Heritage Library (DP).

Łasica – zwierzątko, które długo wiązano z pewną damą sportretowaną przez Leonarda da Vinci, aż w końcu uznano, że owa dama pozowała jednak z gronostajem. Dawniej, zanim na dobre rozpanoszyły się w domostwach koty, rolę strażnika chroniącego gospodarstwo przed inwazją gryzoni i jednocześnie czteronożnego domowego ulubieńca spełniały właśnie łasice, zwane też łaskami. Jak podaje Aleksander Brückner, autor pierwszego pełnego polskiego słownika etymologicznego, łasica „przed kotem dziatwę i domowych bawiła a łatwo ugłaskać się dawała” i to właśnie przymilnemu usposobieniu, skłonności do łaszenia się zawdzięcza ona swoje imię (znane też pozostałym językom słowiańskim, np. czeskie lasice, ukraińskie łasycja, serbsko-chorwackie lasica).

Łasica się nie łasi

A co na taką, liczącą już sobie niemal wiek, interpretację współcześni etymolodzy? Otóż wielu z nich ma zgoła odmienny pogląd co do genezy nazwy łasica i uznaje zbliżenie jej z łasić się za tzw. etymologię ludową. Według nich nazwę tego zwierzątka – mającą w prasłowiańskim postać *lasica (dialektalną *lasъka) – należy łączyć ze szczątkowo zachowanym prasłowiańskim przymiotnikiem *lasъ oznaczającym jakieś barwy. Kontynuantami owego przymiotnika jest ukraińskie dialektalne łasyj ‘czarny lub rudy z białym brzuchem albo piersią (o maści bydła)’, bułgarskie dialektalne las ‘mający lśniącą, czarną sierść (o koniu, mule)’, serbsko-chorwackie lasast ‘wyróżniający się białym podbrzuszem i ciemnym grzbietem (o zwierzętach)’, rosyjskie łasa ‘świetlista smuga, wyświecone miejsce’. Dokładnym odpowiednikiem prasłowiańskiego *lasъ jest łotewskie luōss ‘żółty z odcieniem szarym, płowy’. Polski etymolog Franciszek Sławski nie wyklucza też, że prasłowiańskie *lasica jest zdrobniałą formą od pierwotnego *lasa. Czyli według drugiej hipotezy słowo łasica miałoby się wiązać z kolorem futra tego zwierzątka.

Łasica łaski rozdaje

Ale i ta interpretacja etymologiczna nie zyskała powszechnej aprobaty wśród językoznawców. Część badaczy uważa, że bliższy prawdy był jednak Brückner, i uznaje prasłowiańskie *lasica za wtórną formę od *laska ‘pieszczenie, pieszczota, przymilanie się’, kontynuowanego między innymi przez polskie łaska ‘względy, życzliwość, przychylność’, ‘miłosierdzie, litość, dobroć’, ‘miłość’, czeskie laska ‘miłość’, rosyjskie łaska ‘pieszczota’, macedońskie łaska ‘pochlebstwo’.

Według jednej z hipotez łasica zawdzięcza swoją nazwę barwie futra. Grafika: W. Kuhnert, źródło: Biodiversity Heritage Library (DP).

Jak twierdzą owi badacze, prasłowiańska nazwa łasicy była wynikiem działania tabu: łagodne imię miało zjednać przychylność groźnego zwierzęcia. Czyżby więc łasica – wbrew mniemaniu Brücknera – nie tak „łatwo ugłaskać się dawała”? Może bliższy prawdy był staropolski autor, pisząc: „Łasica jest zwierzę małego ciała, ale wielkiej śmiałości i chytrości”? Niewykluczone, że jeden i drugi miał rację co do natury tego zwierzątka. Tabu zaś miałoby się wiązać z dawnymi słowiańskimi wierzeniami, według których na przykład łasica miała zdolność ukazywania człowiekowi zakopanego w ziemi skarbu, przywoływania deszczu, ale także zsyłania śmierci na człowieka, na którego prychnęła, i ślepoty na tego, któremu plunęła śliną w oczy. Wierzono też, że zwierzątko to może odebrać krowie mleko albo popsuć je, przebiegając pod jej brzuchem (w mleku pojawia się wtedy krew); że po nocach zaplata grzywy koniom i ujeżdża je, aż do ich wyczerpania. Ale z drugiej strony istniało również przeświadczenie, że łasica przynosi gospodarstwu, w którym mieszka, szczęście, że chroni przed chorobami, sprzyja rozmnażaniu zwierząt. Skrzywdzenie zaś łasicy skutkowało chorobami bydła, a zabicie jej – rychłą śmiercią jakiegoś członka rodziny.

W słowiańskiej tradycji ludowej łasica symbolizowała również pierwiastek żeński. Polski lud nazywał ją panną łaską, panią łaską, panią łasią. I odwrotnie: łasicą nazywano w polszczyźnie kobietę, która się łasi, przylepkę, pieszczotkę. Słowacy nazywali łasicą piękną, wysmukłą kobietę, a Czesi – kobietę zwinną albo podstępną. Na Rusi słowo łasica oznaczało ‘macicę samicy zwierzęcia’, a łaska, łastica – ‘organ płciowy krowy’. Słowianie południowi wierzyli, że łasica mści się na tych, którzy odmówili pomocy ciężarnej kobiecie. Zwierzątko to było także elementem południowosłowiańskich rytuałów miłosnych: aby mąż kochał żonę, ta rozcinała na pół schwytaną łasicę i kazała mężowi przejść między dwiema częściami tuszki. W Bułgarii, aby zjednać sobie łasicę, zwracano się do niej jak do dziewczyny z obietnicą, że wyda się ją za mąż.

Łasicy i jaskółki zaskakujące spółki

Jak widać, słowiańska symbolika łasicy była bardzo bogata. Zwierzątko to w wierzeniach naszych przodków posiadało wielką moc, mogło zesłać na człowieka nawet śmierć, może więc rzeczywiście słuszny jest pogląd, że nazwa łasica powstała w rezultacie tabu i wiąże się z prasłowiańskim słowem oznaczającym ‘pieszczotę, przymilanie się’. Zwolennicy tej hipotezy zwracają uwagę na związek nazwy łasicy z nazwą jaskółki. Polskie jaskółka (gwarowe lastówka, łastówka, łastawka), rosyjskie łastoczka (gwarowe łastka), serbsko-chorwackie lastavica oraz szereg innych słowiańskich leksemów oznaczających ‘jaskółkę’ – uważane są przez część badaczy za przekształcone formy kontynuujące pierwotne prasłowiańskie *laska ‘pieszczenie, pieszczota, przymilanie się’ – czyli to samo słowo, od którego miałaby się wywodzić nazwa łasicy. W gwarach rosyjskich nazwy łaska, łastka, łastoczka oznaczają zarówno ‘łasicę’, jak i ‘jaskółkę’.

Istnieje pogląd, że nazwy „łasica” i „jaskółka” mają wspólną etymologię. Grafika: J. Gould, H. C. Richter, źródło: Biodiversity Heritage Library (DP).

Wiele wspólnego ze sobą mają także ludowe wierzenia dotyczące tych dwóch zwierząt. Łasica przebiegająca pod krową – jak wspominałam wyżej – sprawia, że w mleku pojawia się krew. Podobne właściwości ma przelatująca pod krową jaskółka. Zarówno łasica, jak i jaskółka mają jasny brzuch i ciemny grzbiet: pierwszy symbolizuje mleko, natomiast drugi – krew. Kiedy łasica przebiega pod krową albo przelatuje pod nią jaskółka, ciemna strona, symbolizująca krew, zwrócona jest w stronę wymion, co psuje mleko…

Łaska i pożądanie

Co się zaś tyczy etymologii prasłowiańskiego słowa *laska (kontynuowanego przez polskie łaska), z którym miałaby się wiązać nazwa łasicy (i jaskółki), to wywodzi się go od praindoeuropejskiego rdzenia *lās- ‘żądny, pożądliwy, łakomy, chciwy, swawolny’. Na tym samym rdzeniu opiera się między innymi: litewskie lokšnus ‘czuły’, łacińskie lascivus ‘figlarny, rozpustny’, staroindyjskie lālasa- ‘namiętnie pożądający czegoś’, niemieckie Lust ‘ochota’, ‘pożądliwość’, angielskie lust ‘żądza’, ‘pasja, namiętność’. Genezę polskiej łaski można by zatem przekornie streścić: od ‘pożądania’, poprzez ‘pieszczotę’, po ‘miłosierdzie’. Słowo łaska pozostaje w łączności etymologicznej między innymi z łaskotać, łaszczyć się, łasy, łasuch, łasować oraz łasić się, od którego wywodził łasicę Brückner.

Niełaskawe spojrzenie na germańsko-perskie teorie

Istnieją też inne hipotezy dotyczące pochodzenia nazwy łasica, które jednak nie znalazły poparcia wśród pozostałych etymologów. Na przykład czeski badacz Václav Machek na podstawie słowiańskich form z przedrostkiem v- oznaczających łasicę, takich jak: staroczeska vlasicě, bułgarska dialektalna własica – rekonstruował prasłowiańską nazwę tego zwierzęcia jako *vьlasъka i zbliżał ją z pragermańską nazwą łasicy *wisulōn, kontynuowaną przez niemieckie Wiesel, holenderskie wezel, angielskie weasel o tym samym znaczeniu. Polski językoznawca Kazimierz Moszyński natomiast dopatrywał się związku słowiańskich nazw łasicy z ich nowoperskim odpowiednikiem znaczeniowym rāsū. Pojawiały się też głosy, że słowiańska nazwa łasicy jest wręcz pożyczką z perskiego.

♣♣♣

Jak widać, nie ma zgody między etymologami co do pochodzenia słowa łasica. Możemy wierzyć tym, którzy łączą nazwę tego zwierzątka z prasłowiańskim wyrazem oznaczającym przypuszczalnie odcienie płowego, brązowego, rudego, albo tym, którzy łączą ją z prasłowiańskim słowem oznaczającym pieszczotę, albo ewentualnie tym, którzy mają mniej popularny pogląd na temat etymologii nazwy łasica. A Wy na którą z przedstawionych dziś hipotez spojrzelibyście łaskawym okiem?


Bibliografia:

  • Boryś W. (2010), Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków.
  • Brückner A. (1985), Słownik etymologiczny języka polskiego, wyd. IV, Warszawa.
  • Długosz-Kurczabowa K. (2008), Wielki słownik etymologiczno-historyczny języka polskiego, Warszawa.
  • Karłowicz J. (1903), Słownik gwar polskich, t. III, Kraków.
  • Karłowicz J., Kryński A., Niedźwiedzki W. (1902), Słownik języka polskiego, t. II, Warszawa.
  • Klein E. (1967), Etymological Dictionary of the English Language, vol. II, Amsterdam–London–New York.
  • Machek V. (1968), Etymologický slovnìk jazyka českého, druhé, opravené a doplněné vydáni, Praha.
  • Sławski F. (1975–1982), Słownik etymologiczny języka polskiego, t. V, Kraków.
  • Słownik polszczyzny XVI wieku (1979), red. H. Górska, L. Woronczakowa, t. XII, Wrocław–Warszawa–Kraków.
  • Славянские древности. Этнолингвистический словарь (2004), под ред. Н. И. Толстого, т. 3, Москва.
  • Фасмер М. (1986), Этимологический словарь русского языка, перевод с нем. и доп. О. Н. Трубачева, т. II, Москва.
  • Этимологический словарь славянских языков. Праславянский лексический фонд (1987), под ред. О. Н. Трубачева, вып. 14, Москва.

Jedna myśl na temat “Jej łaskawość łasica

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s