Mrówka w formalinie

etymologia nazwy słowa mrówka
„Mrówka” to słowo sięgające swoim rodowodem epoki praindoeuropejskiej. Grafika: na podstawie ilustracji J. Lubbocka, źródło: Biodiversity Heritage Library (DP).

„I mrówka ma swój gniew!” – głosi mądrość ludowa. I gniew ten ma postać toksycznego kwasu mrówkowego, który w nomenklaturze naukowej zwie się Acidum formicum. A w nazwie tej kryje się formica – łacińska ‘mrówka’. Pojawia się ona także w formaldehydzie, synonimicznej nazwie aldehydu mrówkowego (który ma właściwość utleniania się do kwasu mrówkowego), i w formalinie – nazwie roztworu formaldehydu. I te znane nam ze szkoły nazwy związków chemicznych łączy – co może wielu zaskoczyć – związek pokrewieństwa z naszą rodzimą mrówką. Wyrazy mrówka i formica wywodzą się bowiem od tego samego przodka: praindoeuropejskiej nazwy tego owada funkcjonującej w różnych wariantach fonetycznych: *morṷi- / *morm- / *mouro- / *ṷorm-.

Od tej pradawnej nazwy mrówki wywodzi się także greckie mýrmeks (od którego wzięła swoją nazwę nauka o mrówkach – myrmekologia), staroislandzkie maurr, szwedzkie myra, duńskie myre, średnioirlandzkie moirb, awestyjskie maorīš, perskie mōr, staroindyjskie vamraṣ oraz czeskie mravenec, słowackie mravec, rosyjskie murawiej, słoweńskie mravlja, mrav, bułgarskie mrawa, mrawka (wszystkie o znaczeniu ‘mrówka’). Co jednak pierwotnie oznaczała owa pradawna nazwa tego owada, dlaczego tak, a nie inaczej go nazwano – nie wiemy, pozostaje to na razie dla etymologów tajemnicą.

„Szanuj, bracie, mrówkę w chacie”

W poszczególnych językach nazwy mrówki podlegały nierzadko różnym przekształceniom – jak chociażby łacińskie formica, które jest modyfikacją pierwotnego *mormi- (z sonantycznym m zamiast ); albo rosyjskie murawiej, które jest modyfikacją *morowiej, nawiązującą do rosyjskiego murawa ‘soczysta zielona trawa’. Według badaczy takie przekształcenia spowodowane były tabu, unikaniem wypowiadania właściwej nazwy tego owada, stanowiącego obiekt licznych wierzeń i przesądów.

Słowianie na przykład przypisywali mrówkom właściwości demoniczne, związek ze światem umarłych. Pojawienie się w domu czarnych mrówek interpretowano jako zapowiedź śmierci, ale za to czerwone mrówki w domu zwiastowały szczęście. Wierzono również, że dusza człowieka przybiera postać mrówki i wychodzi z jego ust, kiedy on śpi. Albo że człowiek po śmierci staje się najpierw mrówką, potem ptakiem, ssakiem i na powrót człowiekiem. Istniało też przekonanie, że zniszczenie mrowiska zsyła na matkę tego, który dopuścił się takiego czynu, śmierć. Ale mrówki były też symbolem obfitości i na przykład zakopywano w mrowisku głowę spożytego w Boże Narodzenie jagnięcia, aby zwierzęta dobrze się chowały przez cały rok, albo też wystrugiwano z gałęzi drzewa rosnącego w mrowisku wędkę lub okadzano tlącym się igliwiem z mrowiska sieci, aby zapewnić sobie obfity połów. Jak widać, nasi przodkowie poważnie traktowali te małe stworzenia, którym my często nie poświęcamy żadnej uwagi…

etymologia mrówka mrówkojad
Tamandua, czyli mrówkojad czteropalczasty. W łacińskiej nazwie rodziny mrówkojadów „Myrmecophagidae” kryje się greckie słowo „mýrmeks” oznaczające ‘mrówkę’. Zawdzięcza mu swoją nazwę także nauka o mrówkach – myrmekologia. Grafika: J. G. Keulemans, źródło: Biodiversity Heritage Library (DP).

Mrówka na gruncie polskim

Prasłowiańska nazwa mrówki miała postać *morvь. Od jej wariantu *morva utworzono za pomocą przyrostka *ъka nazwę *morvъka, którą kontynuuje polskie mrówka. Obserwowana tutaj przestawka, tzw. metateza, pierwotnej grupy -or- znajdującej się w otoczeniu spółgłosek była regularnym zjawiskiem w językach słowiańskich, z tym że dawała ona w poszczególnych językach różne rezultaty, co właśnie można obserwować na przykładzie nazw mrówki (ten sam proces obejmował również połączenia -ol-, -er-, -el- znajdujące się między spółgłoskami). W języku polskim w grupach TorT, TolT, TerT, TelT (gdzie T oznacza dowolną spółgłoskę) dochodziło jedynie do przestawki, natomiast w językach południowosłowiańskich oraz w czeskim i słowackim samogłoska ulegała dodatkowo wzdłużeniu, zmieniając barwę, dlatego więc na przykład w czeskiej i bułgarskiej nazwie mrówki zamiast o mamy a (mravenec, mrawa). Z kolei w językach wschodniosłowiańskich tego typu połączenia dawały tzw. pełnogłos: ToroT, ToloT, TereT, stąd wspomniane wyżej pierwotne rosyjskie *morowiej, przekształcone następnie w murawiej.

Polskie ó w nazwie mrówki jest graficzną pamiątką po tzw. o pochylonym, które rozwinęło się z owego prasłowiańskiego o w pierwotnej nazwie tego owada i z czasem zlało się w wymowie z u. Ale dlaczego samogłoska o w ogóle zmieniła swoją barwę? Otóż źródłem tej zmiany było tzw. wzdłużenie zastępcze, które wiąże się z kolei z zanikiem prasłowiańskich jerów, czyli bardzo krótkich, zredukowanych samogłosek. Po zaniku jera samogłoska pełna w sylabie poprzedzającej pierwotną sylabę z jerem przejmowała jego energię artykulacyjną i ulegała wydłużeniu (przy czym zjawisko to występowało tylko wtedy, gdy spółgłoska poprzedzająca jer była dźwięczna). Taka właśnie sytuacja zaszła w prasłowiańskiej nazwie mrówki *mrovъka (← *morvъka): zanik jera twardego ъ spowodował wydłużenie samogłoski o, która z czasem przeszła w dźwięk pośredni między o i u, aż w końcu stała się tożsama pod względem fonetycznym z samogłoską u.

Polowanie na mrówkę

A skoro o słowie mrówka mowa, to grzechem byłoby nie wspomnieć o nazwach zwierząt, które od mrówki się wywodzą. Mamy więc szczególnie gustującego w tych owadach południowoamerykańskiego mrówkojada, zamieszkującego gorącą Afrykę, nieco „prosiaczkowego” mrównika (mrównikiem zwano niegdyś w polszczyźnie mrowisko), znacznie mniej znanego, choć szeroko rozprzestrzenionego na całym świecie, przedstawiciela fauny lubującego się w pożeraniu mrówek – drapieżnego mrówkolwa (nie, nie ma grzywy, to owad z rzędu sieciarek), a ponadto całą gromadkę egzotycznych „mrówkoptaków” z Ameryki Południowej i Środkowej: mrówkowca, mrówczaka, mrówczyka, mrówiaczka, mrówinka, mrówczynka, mrówieńczyka, kusomrówiaczka, mrówkodławika, mrówkożera, mrówkowoda, mrówkowodzika, mrówkodrozda, mrówkodzierzba, mrowika, szaromrowika, czarnomrowika, mrowca, krępomrowca, mrowińca, andomrowińca.

etymologia nazwy mrówka mrówkolew
Przedstawiciele rodziny mrówkolwów (Myrmeleontidae). Wielu gatunkom zwierząt odżywiających się mrówkami nadaliśmy „mrówcze” imiona. „Mrówkolew” to chyba jedno z najbardziej oryginalnych. Grafika: E. Donovan, źródło: Biodiversity Heritage Library (DP).

Nazwy systematyczne tych zwierząt bardzo często wywodzą się od greckiego albo łacińskiego słowa oznaczającego ‘mrówkę’, na przykład: nazwa rodzajowa mrówkojada wielkiego Myrmecophaga, nazwa rodzajowa mrówkolwów Myrmeleon, nazwa rodzajowa mrówiaczków Myrmotherula, nazwa rodzajowa mrówczaka Myrmornis, nazwa rodzajowa mrówkowodów Formicarius, nazwa rodzajowa mrówkodławików Formicivora. A nazwa systematyczna mrówkolwa pospolitego to już podwójna – grecko-łacińska – dawka mrówek: Myrmeleon formicarius.

Jak widać, mrówki to niezwykle apetyczne stworzenia. My w mrówkach nie gustujemy, choć w innych częściach świata owady te goszczą w ludzkim menu. My pałaszujemy co najwyżej makowe mrówkowce, poupychani nierzadko w betonowych mrówkowcach, z których daleko do świata mrówek.


Bibliografia:

  • Boryś W. (2010), Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków.
  • Encyclopedia of Indo-European Culture (1997), ed. J. P. Mallory, D. Q. Adams, London & Chicago.
  • Karłowicz J., Kryński A., Niedźwiedzki W. (1900), Słownik języka polskiego, t. II, Warszawa.
  • Lista ptaków świata (2016), http://www.eko.uj.edu.pl/listaptakow [13.06.2016].
  • Гамкрелидзе Т. В., Иванов В. В. (1983), Индоевропейский язык и индоевропейцы. Реконструкция и историко-типологический анализ праязыка и протокультуры, ч. II, Тбилиси.
  • Етимологiчный словник української мови (1989), гол. ред. О.С. Мельничук, т. 3, Київ.
  • Славянские древности. Этнолингвистический словарь (2004), под ред. Н. И. Толстого, т. 3, Москва.
  • Фасмер М. (1986), Этимологический словарь русского языка, перевод с нем. и доп. О. Н. Трубачева, т. II, Москва.
  • Этимологический словарь славянских языков. Праславянский лексический фонд (1992), под ред. О. Н. Трубачева, вып. 19, Москва.

5 myśli na temat “Mrówka w formalinie

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s