Wydra — zwierzę wodne

W słowie „wydra” tkwi informacja o zamieszkiwanym przez to zwierzę biotopie. Grafika: A. Thorburn, źródło: Biodiversity Heritage Library (DP).

To, że wydra jest zwierzęciem związanym ze środowiskiem wodnym, wie z pewnością każdy, ale nie każdy ma świadomość, że informacja o zamieszkiwanym przez wydrę biotopie zawiera się w samej nazwie tego ssaka. Nazwa ta bowiem wywodzi się od praindoeuropejskiego słowa *ṷodr̥ ‘woda’, którego kontynuantem jest polskie woda, a także szereg innych indoeuropejskich wyrazów o takim znaczeniu, jak na przykład angielskie water, niemieckie Wasser, greckie hýdor. A więc etymologiczne znaczenie słowa wydra to ‘zwierzę wodne’.

W języku praindoeuropejskim nazwa ta miała postać *udrós i oznaczano nią nie tylko wydrę, ale także inne zwierzęta wodne. Języki słowiańskie odziedziczyły ów leksem wyłącznie w znaczeniu ‘wydra’. Prasłowiańska postać tego słowa rekonstruowana jest jako *vydra (długie u rozwijało się w językach słowiańskich regularnie w y), gdzie spółgłoska *v- jest tzw. protezą, czyli sztucznie dodaną spółgłoską wspomagającą artykulację nagłosowej samogłoski.

Tę słowiańską prapostać kontynuuje również między innymi czeskie vydra, górnołużyckie wudra, rosyjskie wydra, serbsko-chorwackie vidra. Ze słowiańskimi nazwami wydry spokrewnione są takie ich indoeuropejskie odpowiedniki znaczeniowe, jak na przykład: litewskie ūdra, angielskie otter, norweskie oter, szwedzkie utter, łacińskie lutra, które posłużyło jako podstawa naukowej nazwy wydry europejskiej Lutra lutra (przyjmuje się, że forma lutra powstała wtórnie na skutek skojarzenia z łacińskim lutum ‘błoto’). Kontynuantem praindoeuropejskiego *udrós jest także greckie hýdra ‘żmija wodna’, od którego pochodzi imię mitycznego potwora – Hydry.

Związki wydry z wódką i whisky

Słowo „wydra” powiązane jest etymologicznie z nazwą złocistego trunku „whisky”. Grafika na podstawie fotografii Makarego, źródło: Wikipedia (CC BY-SA 3.0), i ilustracji J. W. Audubona, źródło: Biodiversity Heritage Library (DP). Grafika na licencji CC BY-SA 3.0.

Ten sam praindoeuropejski morfem, na którym opiera się woda i wydra, znajdujemy także w rodzimym słowie wiadro, które pierwotnie oznaczało ‘naczynie do czerpania wody’. Oczywiście w związku etymologicznym ze słowem woda – a tym samym także z leksemami wydra i wiadro – pozostaje również wyraz wódka, który początkowo był używany w znaczeniu ‘płynny kosmetyk’. W staropolszczyźnie wódką określano… abstynenta (bo pije tylko wodę).  Współczesne znaczenie ‘napój alkoholowy’ ukształtowało się pod wpływem łacińskiego określenia aqua vita ‘woda życia’, z którym wiąże się również w ten sam sposób geneza nazwy innego trunku, mianowicie whisky. A co więcej: słowo whisky też jest powiązane etymologicznie z nazwą naszej dzisiejszej bohaterki. Jak to możliwe? Otóż nazwa tego trunku jest skróconą formą irlandzkiego i szkockiego uiscebeathadh ‘woda życia’, w którym pierwszy człon uisce ‘woda’ wywodzi się od tego samego praindoeuropejskiego słowa co polskie woda.

Spośród innych krewnych wydry wymienić należy również nazwę pierwiastka wodór, oznaczanego – jak zapewne wszyscy dobrze wiedzą – symbolem H, który pochodzi od pierwszej litery łacińskiej nazwy wodoru hydrogenium. A nazwa ta zawiera w sobie greckie hýdor ‘woda’, które – jak już wiemy – spokrewnione jest z polskim słowem woda i tym samym z nazwą wydra. Dlatego do grona jej krewnych zaliczać się będą też takie wywodzące się od wspomnianego greckiego hýdor słowa, jak: hydrologia, hydraulika, hydrografia (i utworzone od nich nazwy zawodów oraz szereg innych nazw z członem hydro-), a także – co może bardziej zaskoczyć – klepsydra, które oznaczało pierwotnie ‘zegar odmierzający czas za pomocą wody’.

Rozwydrzona wydra

Na zakończenie wspomnę jeszcze o słowie rozwydrzyć (się), które urobiono od nazwy naszej dzisiejszej bohaterki. Wcześniej w polszczyźnie funkcjonował czasownik wydrzeć ‘stawać się zuchwałym, narowić się, chytrzeć’ i jego dokonana forma zwydrzeć. A czym wydry zasłużyły sobie na to, że od ich imienia nazwano zuchwałe zachowanie? Z pewnością złej sławy przysporzyły im wyrządzane przez nie szkody w stawach rybnych. Być może na takie postrzeganie wydr wpłynęło także to, że są  to niezwykle aktywne stworzenia, które lubią urządzać sobie zabawy, na przykład ślizgając się na brzuchu po błotnistych lub ośnieżonych brzegach. Teraz jednak, kiedy zwierzętom tym na skutek naszych działań może grozić wyginięcie, życzylibyśmy sobie jak najwięcej „rozwydrzonych” wydr.


Bibliografia:

  • Boryś W. (2010), Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków.
  • Buck C. D. (1988), A dictionary of selected synonyms in the principal Indo-European languages. A contribution to the history of ideas, Chicago.
  • Długosz-Kurczabowa K. (2008), Wielki słownik etymologiczno-historyczny języka polskiego, Warszawa.
  • Encyclopedia of Indo-European Culture (1997), ed. J. P. Mallory, D. Q. Adams, London & Chicago.
  • Karłowicz J., Kryński A., Niedźwiedzki W. (1919), Słownik języka polskiego, t. VII, Warszawa.
  • Klein E. (1966–1967), Etymological Dictionary of the English Language, vol. I–II, Amsterdam–London–New York.
  • Walde A. (1954), Lateinisches etymologisches Wörterbuch, Heidelberg.
  • Гамкрелидзе Т. В., Иванов В. В. (1983), Индоевропейский язык и индоевропейцы. Реконструкция и историко-типологический анализ праязыка и протокультуры, ч. II, Тбилиси.

Zapisz

Jedna myśl na temat “Wydra — zwierzę wodne

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s