Śliski temat, czyli ślimak, śliz i lin w menu etymologa

etymologia ślimak śliz lin
Nazwy: „lin”, „śliz” i „ślimak” mają wspólnego, odległego przodka. Grafika na podstawie ilustracji J. Coucha i J. Greena, źródło: Biodiversity Heritage Library (DP).

Wbrew sugestiom zawartym w powyższym tytule po temacie naszej dzisiejszej opowieści ślizgać się nie będziemy, lecz postaramy się w miarę naszych sił i możliwości jak najlepiej go zgłębić. Dobór dzisiejszych bohaterów, jak nietrudno się domyślić, nie jest przypadkowy – ślimak, śliz i lin. Już samo brzmienie dwóch pierwszych nazw budzi podejrzenie, że mogą mieć one wspólne pochodzenie i że może je coś łączyć ze słowami śliski i śluz. Tym bardziej że rzeczony mięczak i rzeczona rybka mają śliskie, pokryte śluzem ciało (choć może w przypadku tego drugiego zwierzątka mało kto o tym wie, z wyjątkiem ichtiologów). Podejrzenie jest jak najbardziej słuszne: ślimak, śliz, śliski i śluz to starzy krewni. Do tego rodzinnego grona zaliczać się też będą takie słowa, jak: ślizgać, ślina, ślaz, ślad, śledzić oraz przypuszczalnie ślamazara.

A co z linem? Wydaje się, że nie pasuje zbytnio do powyższego towarzystwa. Ale ichtiolodzy nie dadzą się z pewnością zwieść różnicom fonetycznym, oni dobrze wiedzą, że lin – tak samo jak śliz – pokryty jest warstwą śluzu! A więc może lin powinien się nazywać ślin? Lin teoretycznie mógł zostać ślinem, gdyby tylko dawno, dawno temu zechciało się do niego przylepić ruchome s, zwane s-mobile.

Niesforne s w „oślizłych” słowach

O zjawisku s-mobile mówimy wtedy, kiedy ten sam rekonstruowany praindoeuropejski rdzeń występuje w dwóch wariantach fonetycznych: z początkowym s- i bez początkowego s-, przy czym po s- zawsze występuje spółgłoska p, t, k, l, m, n lub w. A więc wiemy już, że nazwy naszych dzisiejszych bohaterów mają bardzo stary, praindoeuropejski rodowód. Ów pradawny rdzeń, od którego wzięły one swój początek, rekonstruowany jest jako *(s)lei- ‘śluzowaty, kleisty’.

etymologia słowa nazwy ślimak
Zdarzyło Wam się nazwać ślimaka „oślizłym/ obślizgłym”? Z pewnością tak, zwłaszcza gdy wraz z pobratymcami przypuścił szturm na Wasze grządki. Można powiedzieć, że „oślizły ślimak” to wyjątkowo dobrana para słów – oba wywodzą się od praindoeuropejskiego rdzenia *(s)lei- ‘śluzowaty, kleisty’. Ten sam rdzeń posłużył także za podstawę nazw dwóch ryb: „śliz” i „lin”. Grafika: E. Giltsch, źródło: Biodiversity Heritage Library (DP).

Ślimak pochodzi konkretnie od rozszerzonego *(s)leim- (ze spółgłoską m). W prasłowiańskim nazwa ta miała postać *slimakъ (dyftong ei dawał w prasłowiańszczyźnie i). Na gruncie polskim s pod wpływem miękkiego l’ przeszło w ś. Wspomnianą prasłowiańską formę kontynuują również: czeskie slimák ‘ślimak bez skorupy’, słowackie slimák, ukraińskie słymak, bułgarskie dialektalne slimak ‘ślimak’. W gronie dalszych indoeuropejskich krewnych ślimaka znajdujemy między innymi greckie leímāks ‘ślimak bez skorupy’ (i jak widać, bez s) oraz norweskie i duńskie slim, szwedzkie slem ‘śluz, flegma’, niemieckie Schleim ‘śluz, flegma, kleik’, angielskie slime ‘szlam, muł’.

Śliz z kolei kontynuuje praindoeuropejskie *sleiǵ-, które w prasłowiańskim dało *slizъ / *sližь (praindoeuropejskie ǵ na gruncie prasłowiańskim przeszło regularnie w z; forma *sližь natomiast została utworzona za pomocą przyrostka *-jь od *slizъ, w którym z pod wpływem j przeszło regularnie w ž). Nazwa ta jednak znana była tylko północnym Słowianom. Kontynuują ją między innymi: górnołużyckie sliž, słowackie slíž, ukraińskie slyż ‘śliz’. Od praindoeuropejskiego *sleiǵ- wywodzą się również: angielskie slick, sleek ‘gładki’, niemieckie schleichen ‘pełzać, czołgać się’, holenderskie slijk ‘błoto’.

I na deser został nam lin „bez s”. Prasłowiańska postać tej nazwy brzmiała podobnie: *linъ / *linь (ta druga forma, podobnie jak w poprzednim przypadku, została utworzona za pomocą przyrostka *-jь, stąd późniejsze miękkie n’ w niektórych słowiańskich nazwach lina). Kontynuują ją między innymi czeskie lín, rosyjskie lin’, serbsko-chorwackie linj o tym samym znaczeniu. Lin ma też krewnych w językach bałtyckich: staropruskie linis, litewskie lynas, łotewskie linis, które również funkcjonują jako nazwa ryby Tinca tinca. Krewnego lina o tym samym znaczeniu znajdujemy także w języku naszych zachodnich sąsiadów, z tym że ów krewniak pochodzi od wariantu rdzenia z s: niemieckie Schleie (które rozwinęło się ze staro-wysoko-niemieckiego slīo).

♣♣♣

Jak widać, języki, które nazywamy obcymi, nie są wcale takie obce. Przyznacie, że o ileż łatwiej byłoby zapamiętać nowe słowa, gdybyśmy wiedzieli o ich pokrewieństwie z naszymi polskimi wyrazami. Nie będzie więc przesadą stwierdzenie, że etymologia może być bardzo pomocna w nauce języków.

I jeszcze na zakończenie mała uwaga, na wypadek gdyby ktoś zapędził się w swoich wywodach etymologicznych: śliwa, śliczny, lina, linia, linieć i linoleum z naszymi dzisiejszymi bohaterami nie mają nic wspólnego. A poniżej krótka zabawa słowami dla szczególnych fanatyków etymologii:

etymologia lin, śliz, ślimak
√ – wyrazy spokrewnione; X – wyrazy niespokrewnione

PS Czeski etymolog Václav Machek odznaczyłby liniejącego lina zielonym „ptaszkiem”, ponieważ zdaniem naukowca lin powiązany jest etymologicznie z prasłowiańskim czasownikiem *liněti, od którego wywodzi się polskie linieć. Jak objaśnia Machek, pokrywający skórę lina śluz, wysychając na powietrzu, odłupuje się kawałkami, a po jego odpadnięciu na ciele ryby pozostają ciemniejsze plamy, co wywołuje skojarzenia z linieniem. Większość etymologów jednak nie podziela punktu widzenia czeskiego językoznawcy.


Bibliografia:

  • Boryś W. (2010), Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków.
  • Encyclopedia of Indo-European Culture (1997), ed. J. P. Mallory, D. Q. Adams, London & Chicago.
  • Klein E. (1967), Etymological Dictionary of the English Language, vol. II, Amsterdam–London–New York.
  • Machek V. (1968), Etymologický slovnìk jazyka českého, druhé, opravené a doplněné vydáni, Praha.
  • Sławski F. (1970–1974), Słownik etymologiczny języka polskiego, t. IV, Kraków.

Zapisz

Reklamy

4 myśli na temat “Śliski temat, czyli ślimak, śliz i lin w menu etymologa

  1. W czeskim i słowackim oczywiście „slimák” z akutem, w ukraińskim sŁymak. No i „ślina” to po polsku oczywiście zapożyczenie z czeskiego (rodzime „śluna”), tak samo jak „szydzić” zamiast „szudzić” czy „litość” zamiast „lutość”.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s