Irbis — tajemniczy przybysz z ałtajskim rodowodem

Nazwa „irbis”, znana licznym językom, ma swoje źródło w językach ałtajskich. Grafika: J. Wolf, J. Smit, źródło: Wikimedia Commons (DP).

Zainspirowana wczorajszymi obchodami Dnia Pantery Śnieżnej, zwanej także irbisem, postanowiłam opowiedzieć miłośnikom etymologii o nazwach tego przepięknego mieszkańca surowych gór Azji, który – niestety – może wkrótce zniknąć z naszej planety, jeśli nie będziemy go wystarczająco chronić.

Zacznijmy od egzotycznie brzmiącego słowa irbis. Skąd się wzięło? Otóż do naszego języka trafiło jako zapożyczenie z języka rosyjskiego, który z kolei przejął je – jak się powszechnie przyjmuje – z języka mongolskiego. W identycznej formie poświadczone jest ono w języku mongolskim klasycznym, we współczesnym mongolskim natomiast funkcjonuje w formie irwes, gdzie ma także ogólne znaczenie ‘lampart, pantera’. Nazwa ta znana jest również innym językom mongolskim: w buriackim ma ona postać erbed ‘pantera’.

Mongolski czy turkijski?

Jednak nie wyklucza się zarazem, że słowo irbis ma swoje źródło w językach turkijskich, na co wskazuje mające taką samą postać fonetyczną ałtajskie irbis ‘pantera’ oraz identyczne ałtajskie dialektalne formy o znaczeniu ‘ryś’ (chodzi o odrębny język ałtajski, będący  językiem urzędowym wchodzącej w skład Federacji Rosyjskiej Republiki Ałtaju, nie o grupę języków ałtajskich, do których zaliczają się zarówno języki turkijskie, jak i mongolskie), a także tuwińskie irbiš ‘pantera’ i staroturkijskie irbič ‘ryś, lampart’, irbiz ‘lampart’. Językom turkijskim znane są ponadto takie postaci omawianej nazwy, jak: ilbirs, ilbis, ilwiz, ilwis, irpiz. Wachlarz znaczeń turkijskich leksemów związanych etymologicznie z funkcjonującą w naszym języku synonimiczną nazwą pantery śnieżnej prezentuje się następująco: ‘pantera śnieżna’, ‘pantera’, ‘lampart’, ‘jaguar’, ‘tygrys’, ‘ryś’ i… ‘diabeł’.

Związki z barsem

Wysuwano hipotezę, że nazwa naszego dzisiejszego bohatera miała pierwotnie postać *al-bars, z której rozwinęły się następnie formy ilbirs, irbis itd. Słowo bars oznacza w językach turkijskich ‘panterę’, ‘tygrysa’, ‘rysia’ i zostało ono przejęte między innymi przez język rosyjski, w którym funkcjonuje w znaczeniu ‘pantera, lampart’ (nazwa naszego dzisiejszego bohatera w języku rosyjskim to właśnie snieżnyj bars – tak też nazywa się radzieckie odznaczenie alpinistyczne), oraz przez język perski, w którym ma znaczenie ‘pantera, gepard’ (ale istnieje też pogląd, że to języki turkijskie zapożyczyły słowo bars z perskiego). Wspomniana hipoteza dotycząca pierwotnej postaci irbisa spotkała się jednak z krytyką: zarzucano jej sztuczność, jako że forma irbis notowana jest już w najstarszych zabytkach piśmienniczych. Część badaczy skłonna jest interpretować ową nazwę raczej jako twór tzw. etymologii ludowej. Niektórzy nie wykluczają, że irbis jest tabuistyczną formą mającą zastąpić turkijskie jolbars ‘tygrys, pantera, lampart’.

Żółta pantera

Słowo „pantera” ma przypuszczalnie staroindyjskie pochodzenie. Grafika: C. E. Swan, źródło: Biodiversity Heritage Library (DP).

Jak widać, to niezwykle ostrożne i tajemnicze zwierzę, jakim jest irbis, nosi równie tajemnicze imię. A jakie sekrety kryje w sobie pantera? Otóż słowo to trafiło do nas – prawdopodobnie poprzez pośrednictwo jednego z języków zachodnioeuropejskich – z łaciny, która z kolei przejęła je z greki, gdzie ma postać pánthēr (πάνθηρ). Ale na tym nie kończy się historia pantery. Badacze przypuszczają, że jest ona w istocie – tak jak irbis – przybyszem z Azji i że ma staroindyjski rodowód. Jako argument służy im staroindyjskie słowo puṇḍarīkam ‘tygrys’, które pierwotnie oznaczało prawdopodobnie ‘żółtawy’, za czym przemawiałoby staroindyjskie pāṇḍaraḥ ‘białawożółty’.

Możemy zatem założyć, że znamy najskrytszą tajemnicę pantery. Irbis natomiast – jak przystało na nazwę zagadkowego kota o przydomku „Duch Gór” – nie daje się tak łatwo pochwycić etymologom.


Bibliografia:

  • Frisk H. (1970), Griechisches etymologisches Wörterbuch, b. II, Heidelberg.
  • Klein E. (1967), Etymological Dictionary of the English Language, vol. II, Amsterdam–London–New York.
  • Skeat W. W. (1980), A Concise Etymological Dictionary of the English Language, New York.
  • Аникин А. Е. (2000), Этимологический словарь русских диалектов Сибири. Заимствования из уральских, алтайских и палеоазиатских языков, изд. 2-е, испр. и доп., Москва–Новосибирск.
  • Севортян Э. В. (1974), Этимологический словарь тюркских языков. Общетюркские и межтюркские основы на гласные, Москва.
  • Фасмер М. (1986), Этимологический словарь русского языка, перевод с нем. и доп. О. Н. Трубачева, т. I, Москва.
  • Фасмер М. (1987), Этимологический словарь русского языка, перевод с нем. и доп. О. Н. Трубачева, т. III, Москва.

Zapisz

2 myśli na temat “Irbis — tajemniczy przybysz z ałtajskim rodowodem

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s