Skandynawska pożyczka: renifer

etymologia-slowa-renifer
Słowo „renifer”, jak przystało na nazwę zwierzęcia zamieszkującego północną krainę, ma rodowód nordycki. Grafika: J. Smit, źródło: Biodiversity Heritage Library (DP).

Od tygodni bombardują nas ofertami atrakcyjnych pożyczek świątecznych. No to ja też mam dla Was pożyczkę na święta, z tym że naprawdę wyjątkową, bo bezzwrotną – czyli w zasadzie prezent. A prezenty pod choinkę, jak powszechnie wiadomo, przywożą nam z dalekiej Północy renifery. I to właśnie renifera – pożyczkę północnogermańską – poznacie dziś bliżej.

Nordycki rodowód

W języku polskim obok nazwy renifer funkcjonuje też forma ren. Słowo to wywodzi się od staronordyckiego hreinn ‘renifer’ i prawdopodobnie powiązane jest etymologicznie z greckim krios ‘baran’, ‘taran’, które z kolei łączone jest z greckim kéras ‘róg’. A więc ren miałby być oparty na praindoeuropejskim rdzeniu. Pierwotne znaczenie tego leksemu rekonstruuje się jako ‘zwierzę z rogami (porożem)’.

Kontynuantami wspomnianej staronordyckiej formy hreinn są takie współczesne północnogermańskie nazwy renifera, jak: norweskie rein, reinsdyr, duńskie ren, rensdyr, szwedzkie ren, islandzkie hreindýr, a ponadto niemieckie Ren, Rentier, niderlandzkie rendier, angielskie reindeer. Powyższe formy złożone reinsdyr, reindeer itd. kontynuują staronordycką nazwę renifera hreindӯr, w której drugi człon dӯr oznacza ‘dzikie zwierzę’ oraz ‘jelenia’ (powiązane jest z nim niemieckie Tier ‘zwierzę’).

Łacińsko-francuskie wpływy

Skąd się wzięła zatem polska forma renifer? Niewykluczone, że ukształtowana została pod wpływem łacińskiej nazwy rodzajowej renifera rangifer. W niektórych źródłach możemy się spotkać z informacją, że leksem rangifer jest modyfikacją lapońskiej nazwy renifera raingo. Ale jak podaje angielski etymolog Walter W. Skeat, rzeczywista nazwa renifera w języku lapońskim to påtso, forma raingo zaś to błędny zapis szwedzkiego słowa renko ‘samica (dosł. krowa) renifera’. W monografii Gustafa von Dübena poświęconej kulturze Saamów również dowiadujemy się, że ogólna lapońska nazwa renifera to påtso, påtsoi; o formie raingo zaś żadnej wzmianki nie znajdujemy. Według innych źródeł łacińskie rangifer jest przekształceniem dawnej francuskiej nazwy naszego dzisiejszego bohatera rangier, mającej wspólną z polskim reniferem nordycką proweniencję. W języku francuskim poświadczona jest także forma rangifère o tym samym znaczeniu.

Jak widać, informacje dotyczące pochodzenia łacińskiego rangifer są sprzeczne. W każdym razie w przypadku leksemu renifer możemy mówić albo o kontaminacji germańskiej (ewentualnie francuskiej renne) i łacińskiej naukowej nazwy tego zwierzęcia, albo przyjąć w charakterze pośredniego ogniwa tej pożyczki francuskie rangifère. A co ciekawe, język polski jest bodajże jedynym językiem słowiańskim, w którym funkcjonuje owa zapożyczona z języków nordyckich nazwa renifera. Przejęły ją także liczne języki romańskie.

Algonkińskie karibu

W Nowym Świecie, jak zapewne dobrze wiecie, renifera zwą karibu. Wyraz ten ma swoje źródło w językach algonkińskich, którymi posługują się rdzenni mieszkańcy Kanady i Stanów Zjednoczonych. Niewykluczone, że zapożyczono go – poprzez pośrednictwo języka francuskiego kanadyjskiego – z języka mikmak, w którym nazwa renifera ma postać khalibu i oznacza dosłownie ‘grzebiącego (w śniegu)’.

Syberyjski sokżoj

Amerykańska nazwa renifera „karibu” wywodzi się z języków algonkińskich. Grafika: W. Kuhnert, źródło: Biodiversity Heritage Library (DP).

Być może ktoś z Was zetknął się kiedyś z powieścią Grigorija Fiedosiejewa pod zagadkowo brzmiącym tytułem „Tam, gdzie żyją sokżoje”. Owe tajemnicze sokżoje to ‘dzikie renifery’ – tak nazywają te zwierzęta rdzenne ludy Syberii i rosyjskiego Dalekiego Wschodu. Notowane są też formy sakżaj, sakżoj, sożgoj itp., które wywodzi się od tungusko-mandżurskiego *segǯen ‘jeleń’. Słowo sokżoj zapożyczył język rosyjski – spotkacie je w charakterze nazwy własnej na rosyjskich tablicach drogowych, szyldach reklamowych, burtach łodzi i statków.

♣♣♣

Jeśli znacie jakieś inne ciekawe nazwy renifera i ich historię, podzielcie się. A tymczasem życzę, by renifery przywiozły Wam pod choinkę wymarzone prezenty!


Bibliografia:

  • Donkin T. C. (1864), An Etymological Dictionary of the Romance Languages; Chiefly from the German of Friederich Diez, London.
  • Düben G. von (1873), Om Lappland och Lapparne, företrädesvis de svenske. Ethnografiska studier, Stockholm, http://runeberg.org/omlappland/ [21.12.2016].
  • Hellquist E. (1922), Svensk etymologisk ordbok, Lund.
  • Klein E. (1966–1967), Etymological Dictionary of the English Language, vol. I–II, Amsterdam–London–New York.
  • Skeat W. W. (1980), A Concise Etymological Dictionary of the English Language, New York.
  • Van der Sijs N. (2010), Etymologiebank, http://www.etymologiebank.nl/trefwoord/rendier [21.12.2016].
  • Аникин А. Е. (2000), Этимологический словарь русских диалектов Сибири. Заимствования из уральских, алтайских и палеоазиатских языков, изд. 2-е, испр. и доп., Москва–Новосибирск.

Zapisz

Zapisz

2 myśli na temat “Skandynawska pożyczka: renifer

  1. Ciekawy wpis. Dzięki za szczegóły i źródła pod wpisem.
    Czekam na podobne wpisy do tego.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s