Brunatny bóbr w Biebrzy

etymologia-pochodzenie-slowa-nazwy-bobr
Bóbr był niegdyś pospolitym zwierzęciem. Od jego imienia pochodzą liczne nazwy rzek i miejscowości. Grafika: J. J. Audubon, źródło: Biodiversity Heritage Library (DP).

Przypadający dziś Światowy Dzień Obszarów Wodno-Błotnych uczcimy opowieścią o nazwie jednego z mieszkańców mokradeł – bobra, który omal nie wyginął na skutek naszej działalności. A przecież niegdyś był jednym z najpospolitszych zwierząt w naszym kraju. O dawnej obfitości bobrów świadczą liczne, często szeroko rozpowszechnione, toponimy urobione od nazwy tych ssaków: Bóbr, Biebrza, Bobrza, Bobrowa, Bobrowice, Bobrowiczki, Bobrowiec, Bobrowiska, Bobrowisko, Bobrownickie Pole, Bobrowniki, Bobrowo, Bobrów, Bobrówka, Bobrówko, Bobry.

Kolor liczy się podwójnie

Skąd się więc wziął ów osobliwie brzmiący bóbr? Otóż odziedziczyliśmy go z epoki prasłowiańskiej. Słowo to kontynuuje formę *bobrъ, która miała też oboczne postaci *bebrъ (na którą wskazuje m.in. hydronim Biebrza), *bьbrъ. Tę pradawną nazwę zachowały również inne języki słowiańskie, np.: czeskie bobr, rosyjskie bobr, ukraińskie bober, bułgarskie bobyr.

Ale to nie Prasłowianie „wymyślili” bobra. Jego historia jest znacznie starsza: jej początki sięgają epoki praindoeuropejskiej. A dowodzą tego liczne nazwy bobra funkcjonujące w innych (niesłowiańskich) językach indoeuropejskich, np.: litewskie bebras, łotewskie bebrs, łacińskie feber, fiber (które stało się epitetem gatunkowym bobra europejskiego: Castor fiber), niemieckie Bieber, angielskie beaver, norweskie bever, szwedzkie bäver.

Poznajmy zatem praprzodka wszystkich wymienionych tu nazw naszego dzisiejszego bohatera. Oto on: *bhebhrus – forma oparta na reduplikowanym (podwojonym) praindoeuropejskim rdzeniu *bher- o znaczeniu ‘brunatny, błyszczący’ (na podwojonym praindoeuropejskim rdzeniu opiera się też wiewiórka, o czym opowiadałam tutaj). Etymologiczne znaczenie nazwy bóbr można zatem rekonstruować jako ‘zwierzę (bardzo) brunatne’ – nie ulega wątpliwości, że była ona motywowana kolorem futra naszego bohatera.

Germańskiego bobra i niedźwiedzia wspólne losy

Ale co ciekawe, ten sam pradawny rdzeń, na którym opiera się bóbr, znajdujemy też w germańskich nazwach niedźwiedzia, o czym napomknęłam we wpisie poświęconym polskiej nazwie tego zwierza. Jak pamiętacie, angielskie bear, niemieckie Bär, norweskie bjørn, szwedzkie bära itd. są potomkami eufemistycznej formy, która zastąpiła pierwotną – uważaną za groźną – nazwę niedźwiedzia; nazywanie tego zwierza „brunatnym” miało zjednać jego przychylność. Czyli w językach germańskich dwóch przedstawicieli fauny – i bóbr, i niedźwiedź – nosi imię o etymologicznym znaczeniu ‘zwierzę brunatne’. Jednak dla zoologów (nie tylko polskich) to niedźwiedź zasłużył sobie na miano „brunatnego”, co w oczach etymologa może się wydać niesprawiedliwym…

Brown i brony

Etymologiczne znaczenie nazwy „bóbr” to ‘zwierzę brunatne’. Grafika: L. A. Fuertes, źródło: Biodiversity Heritage Library (DP).

Dodam, że funkcjonujące w językach germańskich określenia koloru brązowego, brunatnego także opierają się na praindoeuropejskim rdzeniu *bher-, np.: angielskie brown, niemieckie braun (w średnio-wysoko-niemieckim brūn), duńskie, szwedzkie, norweskie brun. Ale i polszczyźnie znane były nazwy kolorów kontynuujące ów pradawny pierwiastek *bher-, np.: dialektalne śląskie, wielkopolskie, kaszubskie brony, bróny, bronny, bruny ‘o barwie sierści: gniady, kasztanowaty, brunatny, brązowy, ogorzały, śniady’ (część badaczy jednak interpretuje te leksemy jako pożyczkę ze wspomnianego wyżej średnio-wysoko-niemieckiego brūn).

Jak bóbr zyskał kreskę nad „o”

Na zakończenie powiedzmy jeszcze o tym, skąd się wzięła samogłoska ó w polskiej nazwie bobra. Otóż mamy tu do czynienia z takim samym procesem fonetycznym, jaki zaszedł w nazwie mrówka, o czym już opowiadałam we wpisie poświęconym nazwie tego owada. Ale opowiem o tym także tutaj. Polskie ó w nazwie bóbr jest graficzną pamiątką po tzw. o pochylonym, które rozwinęło się z prasłowiańskiego o w pierwotnej nazwie tego ssaka i z czasem zlało się w wymowie z u. Źródłem zmiany barwy samogłoski było tzw. wzdłużenie zastępcze, które wiąże się z kolei z zanikiem prasłowiańskich jerów, czyli bardzo krótkich, zredukowanych samogłosek. Po zaniku jera samogłoska pełna w sylabie poprzedzającej pierwotną sylabę z jerem przejmowała jego energię artykulacyjną i ulegała wydłużeniu (przy czym zjawisko to występowało tylko wtedy, gdy spółgłoska poprzedzająca jer była dźwięczna). Taka właśnie sytuacja zaszła w prasłowiańskiej nazwie bobra *bobrъ: zanik wygłosowego jera twardego ъ spowodował wydłużenie samogłoski o, która z czasem przeszła w dźwięk pośredni między o i u, aż w końcu stała się tożsama pod względem fonetycznym z samogłoską u. Dziś o przeszłych losach słowa bóbr przypomina nam jego zapis graficzny…


Bibliografia:

  • Boryś W. (2010), Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków.
  • Encyclopedia of Indo-European Culture (1997), ed. J. P. Mallory, D. Q. Adams, London & Chicago.
  • Klein E. (1966), Etymological Dictionary of the English Language, vol. I, Amsterdam–London–New York.
  • Sławski F. (1952–1956), Słownik etymologiczny języka polskiego, t. I, Kraków.
  • Słownik prasłowiański (1974), pod red. F. Sławskiego, t. I, Wrocław–Warszawa– Kraków–Gdańsk.
  • Гамкрелидзе Т. В., Иванов В. В. (1983), Индоевропейский язык и индоевропейцы. Реконструкция и историко-типологический анализ праязыка и протокультуры, ч. II, Тбилиси.
  • Фасмер М. (1986), Этимологический словарь русского языка, перевод с нем. и доп. О. Н. Трубачева, т. I, Москва.

Jedna myśl na temat “Brunatny bóbr w Biebrzy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s