Chropawa ropucha

Naukowa nazwa ropuchy „bufo” prawdopodobnie powiązana jest etymologicznie z polską nazwą „żaba”. Grafika zaczerpnięta z publikacji G. A. Boulengera; źródło: Biodiversity Heritage Library (DP).

Nie wpadła ropucha przedstawicielom Homo sapiens w oko. Nie tworzą ód, hymnów i peanów sławiących jej urodę. Bo co tu sławić, jak urody – rzekomo – brak.

W baśniach i bajkach ropucha to wcielenie wiedźmy, czarownicy, stworzenie paskudne i obrzydliwe z wyglądu. Czasami wprawdzie przemienia się w urodziwego królewicza pod wpływem pocałunku odważnej damy, która, szukając dobrej partii, zdołała pokonać swoje obrzydzenie, co nie zmienia jednak faktu, że zanim ropucha doświadczy cudownego przeobrażenia, najpierw przyjdzie jej nosić piętno szkarady. Może mieć nawet w sobie – jak chce Andersen – drogocenny klejnot zmuszający ją do nieustannych poszukiwań „rzeczy nieznanych, wielkich i pięknych”, ale zewnętrznym pięknem przez baśniopisarza obdarzona nie będzie: w oczach czy to żabek-sąsiadek, czy to napotkanej gąsienicy, czy to przyglądającego się jej poety będzie zawsze tradycyjnie brzydką, ohydną i potworną. Jednak najczęściej brzydota ropuchy będzie odbiciem jej podłego charakteru, który przejawi się chociażby w dokonanym przez nią akcie kradzieży prześlicznej Calineczki dla swojego równie wstrętnego i obrzydliwego syna.

„Wstrętna” ropucha porywa Calineczkę, by uczynić ją swoją synową. Ilustracja autorstwa H. J. Forda z angielskiego wydania baśni „Calineczka” H. Ch. Andersena, źródło: Archive (DP); cytaty z polskiego wydania tegoż utworu.

Bardziej łaskawa dla ropuszej fizjonomii okaże się Pawlikowska-Jasnorzewska, dostrzegając w naszej dzisiejszej bohaterce „musztardową w kwadraty ciemniejsze i bledsze, z bryzgiem martwego złota na każdym kwadracie”, „dyszącą bryłę ciała w jadowity batik” ze „złotymi ślepiami”. O pięknie ropuchy wprawdzie nie pada tu słowo, ale przynajmniej ktoś się jej przyjrzał uważnie i nie nazwał brzydką, a nawet złoto w niej dostrzegł i w poezję oblekł.

Ale czy nikt nie dostrzega w niej piękna? Dostrzega! Oto angielski rycerz – George Orwell – kilkoma pociągnięciami pióra odczarowuje naszą brzydką królewnę, głosząc, że w jej skurczonym po zimowym śnie ciele jest coś „duchowego” i że ma ona „prawdopodobnie najpiękniejsze oczy wśród zwierząt”. Nie ślepia – jak w wierszu Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej, ale oczy, zwane przez nas zwierciadłem duszy. Oczy ropuchy – zdaniem Orwella – przypominają mieniącą się złotem szlachetną odmianę chryzoberylu…

Ropucha bez „ch” i po przestawce

A co takiego dostrzegli w ropusze nasi przodkowie językowi, że dali jej takie, a nie inne imię? Szlachetność oczu skrzących się złotem? Nie, nie zaglądano ropusze w oczy, niestety. Zawdzięcza ona swoje imię po prostu temu, co w oczach licznych przedstawicieli naszego gatunku czyni ją ohydną: swojej kostropatości, pokrytej brodawkami, chropowatej skórze. Niczego więc zaskakującego w kwestii etymologii słowa ropucha nie będzie. Orwell zjawił się tu tylko na otarcie łez dla tych, którzy – tak jak i ja – dostrzegają w ropusze ujmującą urodę.

W bajkach i baśniach ropucha przedstawiana jest tradycyjnie jako brzydkie albo wręcz obrzydliwe stworzenie. Ilustracje autorstwa A. W. Bayesa z angielskiego wydania baśni „Ropucha” H. Ch. Andersena, źródło: Archive (DP); cytaty z polskiego wydania tegoż utworu.

Jak więc wyglądają losy imienia naszej dzisiejszej bohaterki? Otóż prawdopodobnie miało ono początkowo w polszczyźnie formę chropucha, kontynuującą prasłowiańską nazwę tego płaza *chorpucha, która występowała też w obocznej postaci *korpucha. Podstawą prasłowiańskiej nazwy ropuchy było słowo *chorpa/ *korpa o znaczeniu ‘nierówna, chropowata, szorstka powierzchnia’ (postać *chorpa rozwinęła się z wcześniejszego *skorpa). Etymologiczne znaczenie nazwy ropucha możemy zatem rekonstruować jako ‘zwierzę o chropowatej, brodawkowatej skórze’.

Od prasłowiańskiego *chorpa wywodzą się również przymiotniki chropawy, chropowaty. W łączności etymologicznej z wymienionymi wyżej leksemami pozostaje litewskie kárpa i łotewskie kar̃pa o znaczeniu ‘brodawka’. Prasłowiańskie *chorpa i wspomniane bałtyckie rzeczowniki opierają się z kolei na praindoeuropejskim rdzeniu *(s)ker- ‘ciąć’, który znajdziemy też w polskim szczerba i skrobać.

W pierwotnym polskim chropucha, które znają do dziś gwary małopolskie (obok postaci gropucha), obserwujemy charakterystyczne dla języków słowiańskich zjawisko tzw. metatezy (przestawki) grupy -or- znajdującej się między dwiema spółgłoskami. O tym zjawisku pisałam już na blogu wiele razy, więc żeby się nie powtarzać i nie zanudzać jednym i tym samym, zainteresowanych szczegółami odsyłam tutaj i tutaj.

Wędrówki ropuchy

Polska ropucha lubiła – niczym bohaterka wspomnianej dziś baśni Andersena – dalekie wędrówki i trafiła do kilku naszych słowiańskich sąsiadów. Odnajdziemy ją w niezmienionej postaci w języku czeskim, słowackim (gdzie funkcjonuje obok regularnej dialektalnej formy rapucha) i ukraińskim, a także w białoruskim, gdzie ma postać rapucha. Polską ropuchę zapożyczyły też gwary rosyjskie. (Niektórzy twierdzą jednak, że wymienione tu wschodniosłowiańskie nazwy ropuchy powstały przez odpadnięcie pierwotnego ko- w nagłosie wyrazu).

Do słowiańskich krewnych ropuchy wywodzących się od wariantu z nagłosowym k- zaliczają się m.in.: słoweńskie dialektalne krapavica, ukraińskie dialektalne koropa, koropawka, koropawycia, białoruskie dialektalne kurapa o tym samym znaczeniu.

Etymologiczne znaczenie słowa „ropucha” to ‘zwierzę o chropowatej, brodawkowatej skórze’. Grafika zaczerpnięta z publikacji G. A. Boulengera; źródło: Biodiversity Heritage Library (DP).

Paskudne pomysły

Gwoli sprawiedliwości dodam na zakończenie, że istnieje też inna hipoteza dotycząca pochodzenia naszej ropuchy. Hipoteza, która absolutnie mi się nie podoba i która – na szczęście – nie podoba się też większości współczesnych etymologów. Otóż próbowano łączyć nazwę naszej dzisiejszej bohaterki ze słowem… ropa ‘gęsta ciecz o nieprzyjemnym zapachu gromadząca się w tkankach na skutek procesów zapalnych’. Ale tego miłośnicy ropuch już by nie znieśli!


Bibliografia:

  • Andersen H. Ch. (1925), Ropucha, tłum. C. Niewiadomska, Kraków, https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/ropucha.html [dostęp: 18.04.2017].
  • Andersen H. Ch. (1985), Calineczka, tłum. S. Beylin, S. Sawicki, [w:] tegoż Baśnie, Warszawa.
  • Boryś W. (2010), Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków.
  • Machek V. (1968), Etymologický slovnìk jazyka českého, druhé, opravené a doplněné vydáni, Praha.
  • Orwell G. (1946), Some Thoughts on the Common Toadhttp://orwell.ru/library/articles/Common_Toad/english/e_ctoad [dostęp: 18.04.2017].
  • Sławski F. (1952–1956), Słownik etymologiczny języka polskiego, t. I, Kraków.
  • Етимологiчный словник української мови (1989), гол. ред. О. С. Мельничук, т. 3, Київ.
  • Етимологiчный словник української мови (2006), гол. ред. О. С. Мельничук, т. 5, Київ.
  • Фасмер М. (1987), Этимологический словарь русского языка, перевод с нем. и доп. О. Н. Трубачева, т. III, Москва.
  • Этимологический словарь славянских языков. Праславянский лексический фонд (1984), под ред. О. Н. Трубачева, вып. 11, Москва.

Zapisz

Zapisz

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s