Krokodyl z cukrem i aligator z latawcem

Słowa „krokodyl” i „aligator” mają zaskakujące powiązania etymologiczne. Grafika zaczerpnięta z publikacji W. F. Kirby’ego; źródło: Biodiversity Heritage Library (DP).
To dziś modne, wdzięczne, ładne,
Co zabójcze, co szkaradne!
Przeto dam wam krokodyla.
Ktoś się boi? Chce dać dyla?
Niech więc zrobi to czym prędzej,
Aligator wszak też będzie.

Taką oto pokraczną rymowanką zainspirowaną słynnymi słowami Papkina zapowiadam dzisiejszych bohaterów leksykalnych: nazwy straszliwych, budzących grozę zimnokrwistych stworzeń, które wyglądają, jakby wychynęły wprost z epoki dinozaurów. Ale tak naprawdę niczego strasznego w naszej opowieści nie będzie, wręcz przeciwnie: będzie całkiem słodko, z posypką cukrową, a na zakończenie przyleci prześliczny rajski klejnocik. Krokodyl bowiem ma wiele wspólnego z cukrem, a aligator – z latawcem.

Zacznijmy zatem słodko – od krokodyla. Słowo to zapożyczyliśmy za pośrednictwem łacińskiego crocodilus z greckiego krokódīlos (κροκόδῑλος) o takim samym znaczeniu. Badacze dostrzegają w owej greckiej nazwie pierwotne złożenie krokó-drīlos, w którym pierwszy człon oznacza ‘kamyki, żwir’, a drugi – ‘robaka, czerwia’. Czyli etymologiczne znaczenie słowa krokodyl to ‘kamienny robak’, ‘robak na kamykach’ i wiązać miałoby się ono – jak się zazwyczaj objaśnia – z charakterystycznym dla tego gada zwyczajem wygrzewania się na brzegach rzek.

Słodka rodzinka krokodyla

Greckie słowo krókē (κρόκη), stanowiące pierwszą część krokodyla, powiązane jest etymologicznie ze staroindyjskim słowem śarkara- ‘żwir’, ‘ziarna cukru’, które uważane jest za źródło nazw cukru w wielu językach europejskich, w tym i w naszym. Wyraz cukier przejęliśmy ze średnio-wysoko-niemieckiego zucker (współczesne niemieckie Zucker) o tym samym znaczeniu. Do grona licznych krewnych polskiej i niemieckiej nazwy cukru zaliczać się będą między innymi: rosyjskie sachar, białoruskie cukar, czeskie cukr, serbsko-chorwackie šećer, litewskie cukrus, fińskie sokeri, norweskie sukker, angielskie sugar, francuskie sucre, włoskie zucchero, rumuńskie zahăr, hiszpańskie azúcar, portugalskie açúcar. Przyjmuje się, że wspólnym pośrednim ogniwem tych pożyczek jest arabskie ṣūkkar o tym samym znaczeniu.

Słowa „krokodyl” i „cukier”, powiązane ze sobą etymologicznie, są zapożyczeniami znanymi większości języków europejskich.

Aligator to jaszczurka

Aligator z tą słodką rodzinką nie ma nic wspólnego, ale ma równie zaskakujące powiązania etymologiczne z innymi wyrazami. Nazwa ta jest przekształceniem hiszpańskiego el lagarto, które stanowi z kolei skrócenie wyrażenia el lagarto de Indias, oznaczającego dosłownie ‘jaszczurkę z Indii’ (chodzi o dawne Indie Zachodnie, czyli współcześnie Karaiby) i używanego jako określenie kajmana (czyli tamtejszego krokodyla).

Owo hiszpańskie lagarto wywodzi się z łacińskiego lacertus ‘jaszczurka’ (oznaczającego także ‘ramię’, ‘mięsień ramienia’), którego forma żeńska lacerta funkcjonuje w nomenklaturze zoologicznej jako nazwa rodzajowa jaszczurek – na przykład nasza jaszczurka zwinka to Lacerta agilis. Łacińskie lacerta wyprowadzane jest natomiast przez etymologów od praindoeuropejskiego *lek- ‘skakać, ruszać się, prężyć’. Z owej łacińskiej nazwy jaszczurki rozwinęło się też francuskie lézard (o tym samym znaczeniu), które przejął język angielski w formie lizard.

Te, co skaczą i fruwają

Na tym samym rdzeniu co lacerta opiera się prawdopodobnie także łacińska nazwa konika polnego, szarańczy locusta, oznaczająca dosłownie ‘skoczka’ i zapożyczona między innymi do angielskiego w formie locust ‘szarańcza’. Co więcej, istnieje przypuszczenie, że angielska nazwa homara lobster to też pierwotnie owo łacińskie locusta, z tym że zmodyfikowane fonetycznie.

Ale to nie koniec tej etymologicznej układanki. Na bazie tego samego rdzenia, który posłużył za podstawę przywołanych wyżej łacińskich leksemów, powstał też angielski rzeczownik leg ‘noga’, kontynuujący staronordyckie leggr ‘noga, kość’. Ów praindoeuropejski rdzeń był bazą wyjściową także dla greckiego laktídzō ‘wierzgam, kopię nogą’, niemieckiego löcken ‘wierzgać’, litewskiego lėkti ‘lecieć’, ‘biec, pędzić’, łotewskiego lèkt ‘skakać’, ‘lecieć’ oraz dla blisko spokrewnionego z przywołanymi tu bałtyckimi leksemami polskiego czasownika lecieć i jego odpowiedników innosłowiańskich, kontynuujących prasłowiańskie *letěti, w którym doszło do regularnego uproszczenia pierwotnej grupy spółgłoskowej *kt → *t.

Koligacje z samolotem i latawcem

„Latawiec” to nie tylko zabawka puszczana na sznurku w powietrzu, ale także rajski ptak. Co ciekawe, słowo „latawiec” pozostaje w łączności etymologicznej z nazwą „aligator”. Grafika: J. Gould, W. Hart, źródło: State Library of NSW (CC BY 4.0).

Przyszłoby Wam do głowy, że aligator jest prapokrewny z lecieć, latać albo z angielską ‘nogą’ i ‘szarańczą’? No a skoro jest prapokrewny z lecieć, latać, to musi być też prapokrewny z lotem, samolotem i lotniskiem! Listę tę można by pewnie długo ciągnąć, ale ograniczę się tylko paroma nazwami zwierząt, bo to przecież im zadedykowany jest ten blog.

Otóż do odległych krewnych aligatora zaliczać się będą także polatucha, lotopałanka i lotokot  – nazwy ssaków, które dzięki fałdowi skórnemu łączącymi przednie i tylne kończyny zdolne są do lotu ślizgowego, oraz latawiec – nazwa urodziwego rajskiego ptaka, który zawdzięcza swoje imię osobliwemu kształtowi ogona, mającego postać dwóch długich, cienkich sterówek zakończonych krążkami i przypominających, ni mniej, ni więcej, tylko kołyszące się na wietrze latawce. Ale to nie jedyne „latawce” wśród zwierząt: tak też nazywa się rząd ssaków, których jedynymi żyjącymi współcześnie przedstawicielami są dwa gatunki wspomnianych lotokotów.

I kto powie, że zgłębianie historii słów nie jest fascynujące?


Bibliografia:

  • Boryś W. (2010), Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków.
  • Encyclopedia of Indo-European Culture (1997), ed. J. P. Mallory, D. Q. Adams, London & Chicago.
  • Fredro A. (1975), Zemsta, Łódź.
  • Frisk H. (1960), Griechisches Etymologisches Wörterbuch, b. II, Heidelberg.
  • Klein E. (1966–1967), Etymological Dictionary of the English Language, vol. I–II, Amsterdam–London–New York.
  • Sławski F. (1966–1969), Słownik etymologiczny języka polskiego, t. III, Kraków.

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s