Słowik i bilbil, czyli czego oczy nie widzą, to uszy usłyszą…

Słowik rozsławił swoje imię jako wybitny pieśniarz. A czy jego imię od „sławy” się wzięło? Grafika: J. G. Keulemans, źródło: Biodiversity Heritage Library (DP).

Drobny, niepozorny, szarawy ptaszek z dawien dawna cieszy się sławą niedoścignionego wokalnego wirtuoza awifauny. Hołd jego umiejętnościom składali najwybitniejsi mistrzowie pióra. Słowa podziwu dla jego głosu wyrażali najwięksi znawcy skrzydlatej braci:

Żaden ptak nie dorównuje mu pełnią tonów, miękkością głosu, siłą wyrazu i mistrzostwem opanowania gardła. Stanowczo osiągnęła tu natura szczyt tego, na co pod względem śpiewu ptasiego mogła się zdobyć. Mimo że słowiki słyszymy co roku, każdej wiosny ogarnia nas zdumienie, jakim sposobem tak mały ptak może wydobyć tę potężną skalę tonów. Raz brzmią jego trele, jak gdyby się perły sypały, to znów żałośnie fiuka, skarży się i płacze, po chwili delikatnie tylko potrąca jakichś strun, a potem głośno kląska i kończy zwrotkę radosną kaskadą. Śpiew jego jest coraz to inny: raz cichy i rzewny, to znów pełen ognia i temperamentu. W noc majową nie można się nasłuchać tej przedziwnej melodii.

Tak o słowiczym głosie pisał uznany badacz ornitofauny Jan Sokołowski, dodając, że trudno mu rozstrzygnąć, który z naszych rodzimych słowików – szary czy rdzawy – ładniej śpiewa. Ostatecznie porównał tego pierwszego do muzyka, „który ma doskonały instrument”, natomiast drugiego, rdzawego, do muzyka, „który nie ma tak dobrego instrumentu, ale za to większy talent”.

Wydawać by się mogło, że ten niezwykły talent wokalny słowika, sławiony od wieków przez koryfeuszy słowa, znajdzie swoje odzwierciedlenie w nazwie tego ptaszka. Etymologia ludowa podpowiada, że to właśnie w słowie lub sławie należy szukać źródeł jego imienia. Ale nie! Etymologia naukowa nas rozczaruje. Albo może zaskoczy. Tak jak zaskoczyło naszych przodków językowych to, że owe mistrzowskie serenady wydobywają się z gardziołka takiego niewymyślnego ptaszka. Ani ślicznego, ani brzydkiego. Po prostu szaroburego (ale przecież eleganckiego, moim skromnym zdaniem). A o nazwie zwierząt, jak twierdził wybitny językoznawca Jan Łoś, decyduje nie ich cecha istotna, lecz ta, która najbardziej uderza twórcę nazwy. Dlatego też nazwano słowika – posiadacza wielobarwnego głosu – od zaskakująco skromnej barwy jego upierzenia.

Wielki talent w skromnych piórkach

Podstawą nazwy stał się prasłowiański przymiotnik *solvъ o znaczeniu ‘żółtawoszary’. Jej prapostać etymolodzy rekonstruują jako *solvьjь. W poszczególnych językach słowiańskich, jak podaje Wiesław Boryś, na pierwotną postać nazwy słowika nawarstwiały się różne sufiksy. Polskie słowik rozwinęło się z *solvikъ, które kontynuowane jest także przez czeskie i słowackie slavík o tym samym znaczeniu (mamy tu do czynienia z regularną przestawką grupy -ol- znajdującej się w otoczeniu spółgłosek; szerzej pisałam o tym chociażby tutaj). Prasłowiańską nazwę słowika kontynuują też: rosyjskie sołowiej, ukraińskie sołowejko, białoruskie saławiej, bułgarskie sławej, macedońskie sławejcze, serbsko-chorwackie slavuj.

Z przywołanymi tu leksemami spokrewniona jest staropruska nazwa słowika salwis (uważana przez niektórych za pożyczkę słowiańską), a także łotewskie salnis ‘koń maści siwej’, islandzkie sölr  ‘brudnożółty’, angielskie sallow ‘żółtawy, ziemisty (o cerze)’. Od prasłowiańskiego przymiotnika, który stał się bazą wyjściową nazwy naszego dzisiejszego bohatera, wywodzi się przypuszczalnie także rosyjski przymiotnik sołowyj ‘żółtawoszary, płowy z jasną grzywą i ogonem (o maści konia)’. Choć niewykluczone też, że leksem ten utworzony został dopiero na gruncie rosyjskim – od nazwy słowika sołowiej. Z przywołanym wyżej przymiotnikiem związany jest również rosyjski czasownik sołowiet’ ‘mętnieć (o oczach, wzroku)’, ‘stawać się osowiałym’.

Nasi przodkowie językowi nazwali słowika nie od jego czarującego głosu, lecz od jego mniej czarującej żółtawoszarej barwy upierzenia. Grafika: J. G. Keulemans, źródło: Biodiversity Heritage Library (DP).

Rosyjski etymolog Pawieł Czernych zwraca uwagę na to, że wspomniany przymiotnik sołowyj ma także znaczenie ‘ospały, ociężały’, i na tej podstawie wysuwa przypuszczenie, iż nazwa słowik może nawiązywać etymologicznie do wrażenia, jakie wywołuje na słuchaczach śpiew tego ptaszka… Czyżby Czernych śmiał sugerować, że słowik to nudziarz? Nie, ta etymologia jest… naciągana, prawda?

Z kolei inni językoznawcy, głównie zachodnioeuropejscy, dopatrują się pokrewieństwa słowika z germańskimi nazwami jaskółki, takimi jak: angielskie swallow, niemieckie Schwalbe, szwedzkie svala, duńskie i norweskie svale, które nie doczekały się pewnej etymologii. Powyższa hipoteza nie znajduje jednak poparcia wśród większości autorów słowiańskich słowników etymologicznych.

Jednym słowem: zadowolić się musimy poglądem, że choć słowik cieszy się sławą wybitnego pieśniarza i w kulturze Słowian zajmował zawsze poczesne miejsce, to jednak nasi przodkowie językowi „sławnym” go nie nazwali, nie pokusili się też nazwać go dźwiękami jego własnej pieśni, lecz ochrzcili go skromnie „żółtawoszarym”, zdumieni jego niewyszukaną powierzchownością (z pewnością rzadko go widywano, skrytego w gąszczu krzewów).

Wędrówki perskiego słowika

Ale mam dobrą wiadomość dla tych, którzy woleliby, żeby słowika od jego talentu wokalnego nazwano, i którzy być może zazdroszczą Anglikom ich „nocnego śpiewaka” (takie znaczenie etymologiczne ma angielska nazwa słowika nightingale, a także norweska i duńska nattergal, szwedzka näktergal, niderlandzka nachtegaal). Otóż mamy w polszczyźnie nazwę, w której zaklęty jest głos słowika. Brzmi ona bilbil. Nie jest to wprawdzie leksem rodzimy, lecz zapożyczenie, i nie oznacza u nas ‘słowika’, lecz odnosi się do egzotycznych ptaków śpiewających z rodziny Pycnonotidae, zamieszkujących Afrykę i Azję. Ale pierwotnie nazwa ta zarezerwowana była właśnie dla słowika i w takim znaczeniu funkcjonuje ona w wielu językach turkijskich: tureckie bülbül, kirgiskie, kazachskie, uzbeckie bulbul, nogajskie bilbil, oraz w języku arabskim: bulbul i perskim: bolbol, który uważany jest za dawcę nazwy (ale można się też spotkać z poglądem, że język perski przejął ją z arabskiego).

Liczne języki europejskie zapożyczyły tę nazwę – tak jak i polszczyzna – w znaczeniu ‘ptak Pycnonotidae’, np. rosyjskie biulbiul, litewskie biulbiulis, angielskie bulbul, niemieckie Bülbül, szwedzkie bulbyl, norweskie bylbyl, francuskie, włoskie, hiszpańskie bulbul.

Rodzina bilbili chińskich. Źródłem słowa „bilbil” jest perska nazwa słowika „bolbol”, mająca onomatopeiczne pochodzenie. Grafika: J. Gould, H. C. Richter, źródło: Biodiversity Heritage Library (DP).

Przekład ze słowiczego

Perska nazwa słowika bolbol, która była źródłem naszego bilbila, uważana jest za twór onomatopeiczny. Rosyjski etymolog Aleksandr Anikin zestawia ją – jako przykład paraleli fonetycznej – z rosyjskim dźwiękonaśladowczym czasownikiem bulkat’ ‘wydawać dźwięki bul-bul’, który służy jako określenie między innymi śpiewu słowika, a ściślej rzecz biorąc: pewnych fraz jego pieśni. Rosyjski mistrz pióra Iwan Turgieniew wyodrębnił dziesięć takich fraz; pierwszą z nich nazwał „pulkaniem” – od słowiczych dźwięków pul-pul-pul. Być może to właśnie one legły u podstaw perskiej nazwy słowika.

Jako ciekawostkę dodam, że język udmurcki (należący do grupy języków ugrofińskich) też się może poszczycić dźwiękonaśladowczą nazwą słowika, z tym że różniącą się diametralnie pod względem brzmieniowym od perskiego bolbol. Otóż ma ona postać uczy (уӵы) i opiera się na onomatopei czyk-czyk (ӵыкӵык) imitującej charakterystyczne frazy pieśni słowika. Możliwe, że te same frazy posłużyły za podstawę ukraińskiej onomatopei naśladującej głos tego ptaszka: tioch-tioch (тьохтьох), od której utworzono czasownik tiochkaty ‘o głosie słowika’.

Nie każdemu jednak słowiki śpiewają za oknem, więc jeśli ktoś zapomniał lub nie wie, jak „bulkają” i „tiochkają” owe ptaszęta, i na dodatek nie wierzy ślepo etymologom, to zapraszam na zakończenie do wysłuchania poniższych pieśni:

Głos słowika szarego (Luscinia luscinia). Autor nagrania: Piotr Szczypiński, źródło: xeno-canto, CC BY-NC-ND 4.0.
Głos słowika rdzawego (Luscinia megarhynchos). Autor nagrania: Herman van der Meer, źródło: xeno-canto, CC BY-NC-ND 4.0.

♣♣♣

I który ładniej śpiewał – szary czy rdzawy?


Bibliografia:

  • Aʿlam H., Clinton J. W. (1989), Bolbol „nightingale”, [w:] Encyclopædia Iranica, http://www.iranicaonline.org/articles/bolbol-nightingale [dostęp: 01.08.2017].
  • Bezlaj F. (1995), Etimološki slovar slovenskega jezika, dopolnila in uredila M. Snoj, M. Furlan, knj. 3, Ljubljana.
  • Boryś W. (2010), Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków.
  • Budziszewska W. (1965), Słowiańskie słownictwo dotyczące przyrody żywej, Wrocław.
  • Derksen R. (2008), Etymological Dictionary of the Slavic Inherited Lexicon, Leiden–Boston.
  • Klein E. (1966–1967), Etymological Dictionary of the English Language, vol. I–II, Amsterdam–London–New York.
  • Machek V. (1968), Etymologický slovnìk jazyka českého, druhé, opravené a doplněné vydáni, Praha.
  • Schuster-Šewc H. (1986), Historisch-etymologisches Wôrterbuch der ober- und niedersorbischen Sprache, h. 18, Bautzen.
  • Skok P. (1988), Etimologijski rječnik hrvatskoga ili srpskoga jezika, knj. 3, Zagreb.
  • Sokołowski J. (1958), Ptaki ziem polskich, t. I, Warszawa.
  • Van der Sijs N. (2010), Etymologiebank, http://www.etymologiebank.nl/trefwoord/nachtegaal [dostęp: 01.08.2017].
  • Аникин А. Е. (2000), Этимологический словарь русских диалектов Сибири. Заимствования из уральских, алтайских и палеоазиатских языков, изд. 2-е, испр. и доп., Москва–Новосибирск.
  • Аникин А. Е. (2011), Русский этимологический словарь, вып. 5, Москва.
  • Етимологiчный словник української мови (2006), гол. ред. О. С. Мельничук, т. 5, Київ.
  • Максимов С. А. (2017), Ӵуж уӵыпи но шуисько ке…, или к символике соловья в удмуртской песенной культуре, «Ежегодник финно-угорских исследований», т. 11, вып. 1, Ижевск.
  • Тургенев И. С. (1983), О соловьях, в кн.: его же, Полное собрание сочинений и писем в 30 томах, изд. 2-е, испр. и доп., т. 11, Москва, s. 152-156.
  • Фасмер М. (1987), Этимологический словарь русского языка, перевод с нем. и доп. О. Н. Трубачева, т. III, Москва.
  • Цыганенко Г. П. (1989), Этимологический словарь русского языка. Более 5 000 слов, изд. 2-е, перераб. и доп., Киев.
  • Эбзеева Ф. П. (2010), Названия птиц со звукоподражательными корнями в карачаево-балкарском языке в сравнительно-историческом аспекте, «Гуманитарные
    исследования», № 4 (36), s. 172-175.

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s