O suhaku, który z suchych stepów przybył

Suhak suche stepy zamieszkuje, ale graficzna postać jego imienia podpowiada, że z „sucharem” nie ma ono nic wspólnego. Grafika: J. Wolf i J. Smit, źródło: Biodiversity Heritage Library (DP).

Sto tysięcy lat temu, w odległym plejstocenie, przemierzały Europę w towarzystwie mamutów włochatych. Parę stuleci temu pasły się na południowo-wschodnich ziemiach Rzeczypospolitej i piły wody Dniestru, a nawet Bugu. Ponad sto trzydzieści lat temu pojawiły się jako echo przeszłości na kartach Ogniem i mieczem, dzieląc z watażką Bohunem wspólną kolebkę – step. Teraz, pozbawiane przestrzeni do życia, dziesiątkowane przez kłusowników i choroby, walczą o przetrwanie w swoich ostatnich ostojach. Niezwykłe antylopy o nosie przypominającym trąbę. Znane w nomenklaturze międzynarodowej jako Saiga, a w polskiej – jako suhaki.

Etymologii zaś znane jako jeden z licznych przykładów zwierząt, których nazwy naukowa i zwyczajowa mają wspólny źródłosłów.

Wschodniosłowiańscy pośrednicy

Pierwsza z nich – Saiga – jest zlatynizowaną formą rosyjskiej nazwy suhaka sajga (сайга). W języku rosyjskim używana jest ona paralelnie z formą sajgak (сайгак) o takim samym znaczeniu. Obie te formy uważane są z kolei za zapożyczenia z języków turkijskich, w których funkcjonują w znaczeniu ‘suhak’, ‘antylopa’ lub ‘kozica’, np. kazachskie, nogajskie, uzbeckie, tuwińskie sajɣaq, tatarskie sajɣaq, sajɣa. Niektórzy badacze jako źródło rosyjskiej nazwy suhaka wskazują konkretnie czagatajskie sajɣak ‘kozica’ (język czagatajski, wymarły ostatecznie w początkach XX wieku, pełnił rolę lingua franca na terenach Azji Środkowej w okresie od XIII do XIX wieku).

Nazwa suhak natomiast interpretowana jest jako pożyczka z innego języka turkijskiego, mianowicie karaimskiego (soɣak), którym posługują się Karaimi zamieszkujący Krym, Litwę i Polskę (tak jak kazachski, nogajski czy tatarski należy on do grupy kipczackiej). Zdaniem badaczy nazwa ta trafiła do polszczyzny prawdopodobnie za pośrednictwem ukraińskiego suhak (сугак) o takim samym znaczeniu.

W języku ukraińskim obok przywołanej wyżej nazwy funkcjonują też formy sajhak (сайгак) i sajha (сайга), które są częściej stosowane. W pozostałych językach europejskich nazwa zwyczajowa suhaka ma identyczną albo podobną formę jak jego nazwa naukowa. Tak więc polska nazwa tego szybkonogiego mieszkańca stepów wyróżnia się, niewątpliwie, oryginalnym brzmieniem.

Suhak stepowy, czyli w języku nauki Saiga tatarica. Nazwy „suhak” i „saiga” mają wspólne, turkijskie pochodzenie. Grafika zaczerpnięta z publikacji „The book of antelopes” P. L. Sclatera i O. Thomasa, źródło: Biodiversity Heritage Library (DP).

Poszukiwanie korzeni

A skąd się wzięły te wszystkie, wymienione wyżej, turkijskie leksemy, z którymi wiąże się historia naukowej i zwyczajowej nazwy antylopy o trąbopodobnym nosie? Otóż istnieją co najmniej trzy hipotezy dotyczące ich pochodzenia.

Według jednej z nich – uważanej jednak za wątpliwą – źródłem tych nazw mogło być turkijskie sai ‘pustynna równina’, do którego dodano sufiks –ɣaq. Czyli imię naszego dzisiejszego bohatera miałoby nawiązywać pierwotnie do miejsca jego występowania.

Według drugiej wersji nazwy te rozwinęły się z dawnej staroirańskiej pożyczki, z którą powiązane jest etymologicznie staroindyjskie chāga ‘kozioł’. (Nawet naukowcy zaliczali wcześniej suhaka do koziorożców z uwagi na jego oryginalne cechy; w XIX-wiecznej encyklopedii czytamy: „Należy suhak do rodzaju kóz dzikich, czyli gazel, mających kibić sarny, ale rogi kozła”). Czyli suhak zgodnie z powyższą etymologią miałby mieć ostatecznie indoeuropejski rodowód.

Z kolei według trzeciej interpretacji omawiane leksemy wywodzą się od rekonstruowanego praturkijskiego *soj(u)ɣa oznaczającego ‘róg’. Od tej formy za pomocą sufiksu zdrabniającego *-q mogło powstać *sojɣaq, z którego rozwinęła się wspomniana karaimska nazwa suhaka, zapożyczona za pośrednictwem języka ukraińskiego do polszczyzny, oraz turkijskie nazwy typu sajɣaq, od których wywodzi się naukowa nazwa tego zwierzęcia. A więc suhak mógł oznaczać pierwotnie ‘(zwierzę) rogate’.

Rogami wprawdzie mogą się poszczycić jedynie panowie suhaki, ale za to jakimi pięknymi – jakby w wosku rzeźbionymi! Niestety, ta wspaniała ozdoba suhaków stała się ich przekleństwem. Zabijano je bezlitośnie dla skór, mięsa i dla ich rogów, które według tradycyjnej medycyny chińskiej mają rzekomo lecznicze właściwości. Najsmutniejsze jest to, że w obecnych czasach, kiedy te niezwykłe antylopy są gatunkiem krytycznie zagrożonym wyginięciem i prawnie chronionym, proceder polowania na nie ze względu na ich rogi wciąż trwa…

♣♣♣

Jeśli chcielibyście poznać bliżej te fascynujące, reprezentujące niegdyś polską faunę, zwierzęta, to kliknijcie tutaj i przenieście się na rosyjski step, na którym wciąż jeszcze słychać beczenie i tętent suhaków. Na pewno Was zauroczą swoim cudacznym nosem i aksamitnym spojrzeniem czarnych i bezmiernych jak kosmos oczu.

A znających język rosyjski zachęcam też do obejrzenia poruszającego filmu poświęconego „kraśnym” suhakom – jak je określił w Ogniem i mieczem Sienkiewicz.

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz


Bibliografia:

  • Klein E. (1967), Etymological Dictionary of the English Language, vol. II, Amsterdam–London–New York.
  • Mała encyklopedya polska przez S. P. [i.e. Stanisław Plater] (1847), t. II, Leszno-Gniezno [dostęp: 06.10.2017].
  • Аникин А. Е. (2000), Этимологический словарь русских диалектов Сибири. Заимствования из уральских, алтайских и палеоазиатских языков, изд. 2-е, испр. и доп., Москва–Новосибирск.
  • Етимологiчный словник української мови (2006), гол. ред. О.С. Мельничук, т. 5, Київ.
  • Севортян Э. В. (2003), Этимологический словарь тюркских языков. Общетюркские и межтюркские основы на буквы «Л», «М», «Н», «П», «С», т. 7, Москва.
  • Фасмер М. (1987), Этимологический словарь русского языка, перевод с нем. и доп. О. Н. Трубачева, т. III, Москва.

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Jedna myśl na temat “O suhaku, który z suchych stepów przybył

  1. Witam :)
    Czy ktoś z państwa wie może czy Saiga Tatarica od Saiga Borealis różni się czymś więcej niż tylko występowaniem?

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s