Bardzo szybki chart i borzoj

Charty to najszybciej biegające psy i z tą ich cechą wiąże się według niektórych hipotez etymologia nazwy tej rasy. Grafika: L. A. Fuertes, źródło: Biodiversity Heritage Library (DP).

Chart sprawia etymologom podobne problemy jak pies: nie ma pewności, jaki jest jego rodowód. Wiadomo, że jest to wyraz ogólnosłowiański, wywodzący się od prasłowiańskiego *chr̥tъ ‘pies gończy’, ale co do dalszej etymologii tego leksemu badacze nie są zgodni.

Szybko biegający

Część z nich, w tym Wiesław Boryś, skłania się ku hipotezie wywodzącej charta od praindoeuropejskiego rdzenia *sker- ‘skakać, szybko biec’, na którym opiera się m.in. przymiotnik skory. Kazimierz Moszyński z kolei wyprowadza omawiany leksem z praindoeuropejskiego *ser- ‘szybko biec, mknąć’. Czeski lingwista Václav Machek natomiast dostrzega w charcie związek z litewskim kùrti, kùriu ‘szybko biec, mknąć’.

W przypadku wszystkich tych hipotez pierwotnym znaczeniem słowa chart byłoby zatem ‘szybko biegający, szybki’.

Od koloru sierści

Jeszcze inaczej interpretuje genezę omawianej nazwy rosyjski lingwista Oleg Trubaczow. Jego zdaniem stanowi ona nawiązanie do maści psa i spokrewniona jest z litewskim sartas ‘jasnogniady, bułany, czerwonożółty (o maści konia)’ i rosyjskim muchortyj ‘gniady z żółtymi plamami; cisawy’.

Od rodzaju sierści

Z kolei inny rosyjski badacz, Grigorij Iljinski, widzi w charcie praindoeuropejski rdzeń *kher- ‘obcinać, ciąć’, kontynuowany m.in. przez łacińskie curtus ‘krótki, obcięty’ i staroindyjskie kharás ‘twardy, ostry, surowy’. Etymologicznym znaczeniem omawianej nazwy byłoby zatem ‘pies z obciętą / krótką / szorstką sierścią’.

Za taką etymologią słowa chart mogłaby przemawiać prasłowiańska nazwa pьsъ, kontynuowana przez polskie pies, która według jednej z hipotez oznaczała pierwotnie ‘psa kudłatego’ (o psie opowiadałam tutaj). Chart byłby zatem pierwotnie nazwą psa krótkowłosego, a pies – długowłosego.

Zdaniem Ewy Siatkowskiej „nie można wykluczyć, że w okresie prasłowiańskim występowały obocznie dwie nazwy: odpowiednik pol. chart i odpowiednik pol. pies, z czasem nazwa pies stała się ogólną, a chart specjalistyczną”.

Germańscy krewni

Ale to nie koniec propozycji etymologów co do rodowodu charta. Niektórzy z nich wysuwają przypuszczenie, że jest on spokrewniony z germańskim *hruÞi̭an, staroangielskim ryđđa ‘wielki pies’, niemieckim Rüde ‘pies (samiec); pies gończy, ogar’ o niejasnej etymologii. Pojawiały się nawet głosy, że chart jest wręcz pożyczką germańską, ale nie znalazły one poparcia wśród innych badaczy.

Bardzo, czyli szybko

Jak widać, chart nie daje się łatwo pojmać etymologom. Ale znacznie łaskawszy dla nich okazuje się borzoj [wym. bor-zoj] – nazwa rasy długowłosych chartów, wyhodowana w Rosji. W języku rosyjskim rasa ta nazywa się russkaja psowaja borzaja ‘rosyjski długowłosy chart’ (określenie psowaja powiązane jest etymologicznie z rzeczownikiem pies, o czym wspominałam we wpisie poświęconym tej nazwie).

Borzoj, zwany też chartem rosyjskim, nosi nazwę spokrewnioną z polskim przysłówkiem „bardzo”. Grafika: L. A. Fuertes, źródło: Biodiversity Heritage Library (DP).

Rosyjskie borzaja to urzeczownikowiony przymiotnik rodzaju żeńskiego (rosyjski rzeczownik oznaczający psa – sobaka – jest rodzaju żeńskiego). Polszczyzna, a także inne języki przejęły formę rodzaju męskiego, np. angielskie borzoi, niemieckie Barsoi, francuskie barzoï.

Przymiotnik borzoj notowany jest w dialektach rosyjskich w znaczeniu ‘szybki, rączy’. Leksem ten jest tożsamy etymologicznie z poświadczonym w XV-wiecznej polszczyźnie przymiotnikiem barzy [wym. bar-zy] ‘szybki, prędki’. Oba te przymiotniki wywodzą się od prasłowiańskiego *br̥zъ ‘żwawy, szybki, prędki’, od którego utworzony został prasłowiański przysłówek *br̥zo ‘szybko, prędko, żwawo’, kontynuowany w polszczyźnie przez bardzo. Przysłówek bardzo znany jest polszczyźnie XIV-XVII wieku w formie barzo i znaczeniu ‘szybko, prędko’.

Jak podaje Wiesław Boryś, forma bardzo to rezultat innowacji fonetycznej: rozpodobnienia grupy spółgłoskowej r-zrdz. Na gruncie polskim leksem ten zyskał też innowacyjne znaczenie: ‘prędko, szybko’ → ‘dużo, wiele’ → ‘wielce, w wysokim stopniu’.

A więc pierwotne znaczenie nazwy borzoj to ‘szybko biegający, szybki’ – czyli takie samo, jakie część badaczy proponuje dla charta.

Chortaj

Warto jeszcze odnotować – szczególnie w kontekście hipotezy rekonstruującej pierwotne znaczenie charta jako ‘pies krótkowłosy’ – że w języku rosyjskim charty krótkowłose określane są mianem chortaja borzaja. Chortaja utworzone zostało od chort, które jest tożsame etymologicznie z polskim chart. Co ciekawe, rosyjskie chortaja zostało zapożyczone do polszczyzny w formie chortaj jako nazwa rasy psów z grupy chartów rosyjskich. Chortaj uważany jest przez część znawców za krótkowłosą odmianę borzoja.

I na zakończenie jeszcze jedna uwaga. Pamiętacie opowieść o legwanie i iguanie – dublecie etymologicznym? Otóż do dubletów etymologicznych zaliczymy także pary chart i chortaj oraz bardzo i borzoj.


Bibliografia:

  • Boryś W. (2010), Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków.
  • Siatkowska E. (2011), Z historii słowiańskich zoonimów. Wybrane zagadnienia, „Rocznik Slawistyczny”, t. LX, s. 101-109.
  • Sławski F. (1952–1956), Słownik etymologiczny języka polskiego, t. I, Kraków.
  • Етимологiчный словник української мови (2012), гол. ред. О.С. Мельничук, т. 6, Київ.
  • Трубачев О. Н. (1960), Происхождение названий домашних животных в славянских языках, Москва.
  • Фасмер М. (1987), Этимологический словарь русского языка, перевод с нем. и доп. О. Н. Трубачева, т. IV, Москва.
Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Connecting to %s