Żmija, ziemniak i poziomka albo gdzie Ziemianin znajdzie ziomka

Żmija silnie związana jest z ziemią, czemu i zawdzięcza swoją nazwę. Grafika: W. G. Baisch, źródło: Biodiversity Heritage Library (DP).

Żmija to stworzenie ziemskie o bardzo ziemskim, choć właściwiej byłoby rzec: ziemnym, imieniu. Bierze ono bowiem swój początek od tego samego pradawnego pierwiastka, na którym opiera się słowo ziemia.

Owym przodkiem żmii i ziemi było praindoeuropejskie *dhéǵhōm ‘ziemia’, które zachowało się również w takich niesłowiańskich nazwach ziemi, jak np. litewskie žeme, łotewskie zeme, perskie zemin, greckie khthōn, łacińskie humus. Zdaniem etymologów ziemia kontynuuje praindoeuropejską formę miejscownika *dhǵhémi ‘na ziemi’, która w prasłowiańszczyźnie przybrała postać *zeḿa (nagłosowe *dh odpadło, *ǵh przeszło regularnie w z).

Gad ziemny

Przyjmuje się, że żmija – o etymologicznym znaczeniu ‘gad ziemny’, ‘gad pełzający po ziemi’ – była nazwą eufemistyczną, mającą zastąpić właściwą – niebezpieczną – nazwę tego gada, który w wierzeniach naszych słowiańskich przodków zajmował ważne miejsce. Żmii przypisywano magiczne właściwości, przy czym postrzegano ją – podobnie jak wiele innych zwierząt – ambiwalentnie. Z jednej strony widziano w niej źródło zła, wcielenie nieczystej siły, z drugiej zaś – opiekunkę domostwa i bydła, wcielenie duszy przodka rodziny.

Fałszywie odmazurzona

Nazwa żmii w języku prasłowiańskim występowała w dwóch wariantach rodzajowych: ten *zmь i ta *zmьja (utworzona od formy rodzaju męskiego). Forma *zmь obok znaczenia ‘żmija, wąż’ miała też znaczenie ‘smok, mityczny stwór w postaci skrzydlatego węża’, na co wskazuje m.in. rosyjskie zmiej, serbsko-chorwackie zmaj ‘smok’, ‘latawiec’.

Kontynuant owej formy męskiej notowany jest w staropolszczyźnie jako źmij / żmij (z nieuzasadnionym etymologicznie nagłosowym ź i ż), z tym że w takim samym znaczeniu jak współcześnie żmija, znana staropolszczyźnie również z ź w nagłosie: źmija (zmiana z na ź pod wpływem miękkiego ḿ).

Zdaniem Krystyny Długosz-Kurczabowej „wymowa żmija zamiast zmija jest spowodowana hiperpoprawnością, chęcią uniknięcia mazurzenia (którego tu nie było) (….)”. Jak może pamiętacie z wpisów na blogu, ofiarą fałszywego odmazurzenia padł też prawdopodobnie żubr i żbik.

„Żmija” powiązana jest etymologicznie z takimi słowami, jak „poziomka”, „ziemniak” i „ziemiórka”. Autorzy i źródła wykorzystanych ilustracji (należących do domeny publicznej): Ch. Dotteler (żmije zygzakowate) / Biodiversity Heritage Library, Poiteau (poziomka) / Biodiversity Heritage Library, „Revue horticole” (ziemniaki) / Biodiversity Heritage Library, „Die Gartenlaube” (ziemiórka) / Wikipedia.

Krewna humanisty

Ziemia była podstawą słowotwórczą wielu wyrazów, stąd też liczni ziomkowie żmii w polszczyźnie, jak np. przywołany tu ziomek (dawniej ziemek, czyli ‘pochodzący z tej samej ziemi’), ziemianin / Ziemianin, poziomka (bo po ziemi się płoży), ziemniak (utworzony na wzór niemieckiego Erdapfel ‘ziemniak’, dosłownie: ‘ziemne jabłko’), ziemiórka – nazwa drobnych owadów z rodzaju muchówek, rozmnażających się w wilgotnej ziemi.

Do dalszych krewnych żmii zaliczać się będzie m.in. humanizm i humanista – pożyczki łacińskie wywodzące się od humus ‘ziemia, gleba’, które – jak już wiemy – jest tożsame etymologicznie z ziemią i które również trafiło do naszego języka – w znaczeniu ‘próchnica’. A jako ciekawostkę dodam, że z łacińskim humus spokrewnione jest i angielskie human ‘człowiek’ (będące pożyczką francuską), czyli jest ono krewnym także polskiej ziemi i żmii.


Bibliografia:

  • Boryś W. (2010), Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków.
  • Długosz-Kurczabowa K. (2008), Wielki słownik etymologiczno-historyczny języka polskiego, Warszawa.
  • Klein E. (1966–1967), Etymological Dictionary of the English Language, vol. I–II, Amsterdam–London–New York.
  • Етимологiчный словник української мови (1985), гол. ред. О.С. Мельничук, т. 2, Київ.
  • Славянские древности. Этнолингвистический словарь (1999), под ред. Н. И. Толстого, т. 2, Москва.
  • Фасмер М. (1986), Этимологический словарь русского языка, перевод с нем. и доп. О. Н. Трубачева, т. II, Москва.
Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s