Hiena i balizuar, czyli gdzie się czai świnia

„Hiena”, „balizuar” i „świnia” to nazwy zwierząt powiązane ze sobą etymologicznie. Grafika na podstawie prac T. Landseera, J. Zweckera i J. Harrisa, źródło: Biodiversity Heritage Library (DP).

Od czasu do czasu zoolodzy i miłośnicy fauny doświadczają mniej lub bardziej udanych zmian w nazewnictwie zwierząt. Jakiś czas temu musieli się pogodzić na przykład z tym, że świnka morska została przemianowana na kawię morską, foka szara – na szarytkę morską, a hiena cętkowana – na krokutę cętkowaną.

Nasz dzisiejszy tytułowy bohater leksykalny – balizuar – też jest efektem tego typu zmian. Wcześniej właściciel tej nazwy znany był zoologom jako… balizaur. Ta niewielka, „kosmetyczna” zmiana w omawianym słowie – przestawka dwóch samogłosek – podyktowana była, jak się okazuje, jego etymologią, ale niewykluczone, że także chęcią uniknięcia skojarzeń z nazwami dinozaurów. Przyznacie bowiem, że nazwa balizaur pasowałaby do jakiegoś prehistorycznego jaszczura z Bali (człon -zaur w nazwach dinozaurów wywodzi się z greckiego sauros ‘jaszczur, gad’)…

Podwójna natura balizaura

Rzeczywisty właściciel nazwy balizaurbalizuar (mieszkaniec południowo-wschodniej Azji) z gadami jednak nie ma nic wspólnego. Ma za to wiele wspólnego – pod względem genów, wyglądu i zwyczajów – z naszym borsukiem zwyczajnym, który też należy do łasicowatych i też żyje w norach.

Charakterystyczną cechą balizuara jest różowy i okrągły – przypominający świński – nos, któremu to zwierz ten zawdzięcza swoje… nie mniej świńskie imię. Balizuar bowiem – jak udało mi się ustalić na podstawie paru źródeł wspominających o etymologii tej nazwy (w głównej mierze niejęzykoznawczych) – oznacza dosłownie ‘niedźwiedzią świnię’ lub ‘piaskową świnię’. A wywodzi się ów leksem z języka hindi, w którym utworzony został od dwóch słów: bhālū भालू ‘niedźwiedź’ lub bālū बालू ‘piasek’ i sūar सूअर ‘świnia’.

Pół świnia, pół niedźwiedź

Etymologia wywodząca pierwszy człon balizuara od ‘piasku’ cieszy się chyba większą popularnością i to właśnie z tą interpretacją zetknęłam się jako pierwszą. Zaczęła jednak budzić moje wątpliwości po tym, jak natrafiłam w słowniku języka hindi na przywołaną wyżej nazwę niedźwiedzia bhālū भालू – bliską brzmieniowo bālū बालू ‘piasek’. Wątpliwości tym większe, że balizuar znany był francuszczyźnie pod nazwą ours-cochon ‘niedźwiedzioświnia’, a w języku nepalskim (należącym – tak jak i język hindi – do grupy języków indoaryjskich) funkcjonuje jako sum̐gurē bhālu सुँगुरे भालु ‘świnioniedźwiedź’. Ponadto w starych anglojęzycznych publikacjach zoologicznych balizuar występuje pod nazwą sand-bear ‘piaskowy niedźwiedź’ (współczesna angielska nazwa balizuara to hog badger ‘świński borsuk’), a w niektórych regionach Chin zwą go ponoć „psim niedźwiedziem”. Co więcej, sama nazwa rodzajowa balizuara – Arctonyx – wywodzi się od greckiej nazwy niedźwiedzia: árktos.

Balizuar północny (Arctonyx collaris albogularis) – podgatunek balizuara obrożnego lub oddzielny gatunek (zdania naukowców w tej kwestii są podzielone). Nazwa „balizuar” wywodzi się z języka hindi i według jednej z hipotez oznacza dosłownie ‘niedźwiedzioświnię’. Grafika: J. Wolf, źródło: Biodiversity Heritage Library (DP).

Potwierdzenie swoich domysłów co do niedźwiedziej natury balizuara znalazłam w publikacji „The Penny Cyclopædia of the Society for the Diffusion of Useful Knowledge” z 1835 r., której autorzy twierdzą – powołując się na pewnego „dżentelmena mieszkającego od dawna w Indiach i władającego dobrze językiem tego kraju” – że interesująca nas nazwa wywodzi się nie od hindi bālū ‘piasek’, jak się najczęściej przyjmuje, ale od hindi bhālū ‘niedźwiedź’.

„MM. Duvancel and Cuvier write the native name of this animal «Bali-Saur», which they properly interpret sand-hog; but we are credibly informed (…), that the real name is «Bhaloo-Soor», which signifies the bear-pig (…)”.

Autorzy owej publikacji utrzymują, że za błędną interpretację pierwotnego znaczenia nazwy balizuar i jej błędny zapis: bali-saur (być może „zainspirowany” wspomnianym dziś zlatynizowanym saur funkcjonującym w naukowych nazwach dinozaurów…) – odpowiada francuski podróżnik i przyrodnik Alfred Duvaucel (we wspomnianej publikacji przedstawiony jako Duvancel) i autor przywołanej wyżej naukowej nazwy balizuara francuski zoolog Frédéric Cuvier, który czerpał informacje o tym zwierzęciu i o jego miejscowej nazwie od rzeczonego Duvaucela, nieznającego lub znającego słabo – jak podaje „The Penny Cyclopædia…” – język hindi.

Ta interesująca wzmianka we wspomnianej publikacji zdopingowała mnie do żmudnych poszukiwań innych źródeł potwierdzających niedźwiedzią naturę balizuara (wszak jedna jaskółka wiosny nie czyni…). I trud się opłacił: okazało się, że autorzy kilku anglojęzycznych publikacji zoologicznych z drugiej połowy XIX w. i początku XX w. – wśród nich katalogu wydanego w Kalkucie dla Muzeum Indyjskiego – wskazują jako jedyną słuszną lub bardziej wiarygodną etymologię wywodzącą omawianą nazwę od bhālū ‘niedźwiedź’.

Niedźwiedź vs piasek

Z przedstawioną w jednej z tych publikacji etymologią balizuara polemizuje w przypisie zamieszczonym w „Catalogue of mammals and birds of Burma” z 1875 r. John Anderson – zwolennik wywodzenia tej nazwy od ‘piasku’, twierdząc, że popierana przez niego interpretacja etymologiczna znajduje uzasadnienie w zwyczajach balizuara. Konstatacja ta nie uszła uwadze autorów publikacji „Burma, its people and productions (…)” z 1882 r., którzy w zwyczajach owego krewniaka borsuka nie dostrzegli niczego, co mogłoby się wiązać z piaskiem. Zdaniem tychże autorów zwierz ten „nie żyje ani na piasku, ani w piasku”, odznacza się za to wielkimi – jak u niedźwiedzia – pazurami, w związku z czym hipoteza wskazująca na pochodzenie balizuara od bhālū ‘niedźwiedź’ brzmi jak najbardziej przekonująco.

„In Jerdon’s Mammals of India, the Hindustani Bhalu-soor, i.e. Bear-pig, is given as the native name of this animal; but this seems to be an error, for the usual term applied to it is Báli-soor, which means Sand-pig, which is in consonance with its known habits”.

Wydaje mi się jednak, że genetyczny związek nazwy balizuar z bālū ‘piasek’ można by uzasadnić tym, że jej właściciel kopie nory w ziemi i rozgrzebuje ją w poszukiwaniu pożywienia… Niemniej bardziej przemawia do mnie „niedźwiedzio-świńska” etymologia balizuara, szczególnie że można wskazać jeszcze inne – oprócz potężnych pazurów – niedźwiedzie cechy owego azjatyckiego przedstawiciela łasicowatych. Na przykład kształt sylwetki, sposób poruszania się i umiejętność stawania na tylnych łapach (taką pozę przybiera ponoć, gdy jest rozdrażniony). Balizuar mógł budzić skojarzenia z niedźwiedziem także swoją nieustraszoną i wojowniczą naturą, która sprawiała ponoć, że nawet psy przywykłe do polowań na hieny wolały nie wdawać się z nim w potyczkę…

Wizerunek balizuara (z 1824 r.) sporządzony na podstawie danych dostarczonych autorowi naukowej nazwy tego zwierzęcia przez francuskiego podróżnika i przyrodnika A. Duvaucela. Grafika : Werner, źródło: Biodiversity Heritage Library (DP).

Kuzynka świnka

Tak czy owak, dla naszej dalszej opowieści najistotniejsze jest to, że w balizuarze tkwi ‘świnia’. I to jaka: powiązana etymologicznie z naszą świnią! Hindi sūar ‘świnia’, stanowiące drugą połowę balizuara, wyprowadzane jest bowiem ze staroindyjskiego sūkaraḥ, które z kolei bierze swój początek od praindoeuropejskiego rdzenia *, będącego również źródłem prasłowiańskiego *svinьji, kontynuowanego m.in. przez polskie świnia.

Owa prasłowiańska nazwa świni utworzona została od prasłowiańskiego przymiotnika *svinъ ‘właściwy świni, świński’ za pomocą – jak podaje Wiesław Boryś – archaicznego przyrostka *-ьji ← *, który tworzył głównie nazwy istot żeńskich. Na tej podstawie badacz wysuwa przypuszczenie, że nazwa świnia pierwotnie odnosiła się do samicy świni domowej.

Prasłowiański przymiotnik *svinъ jest kontynuantem praindoeuropejskiego *suṷīno- ‘należący do świni, świński’, które z kolei utworzone zostało od praindoeuropejskiego rzeczownika *sū-s ‘świnia domowa’, opartego na wspomnianym wyżej rdzeniu *.

Świńskie odgłosy

Etymolodzy jednak nie są zgodni, co ów rdzeń oznaczał pierwotnie. Część z nich widzi w nim twór dźwiękonaśladowczy – od głosu świni, za czym miałaby przemawiać przywoływana dziś staroindyjska nazwa świni sūkaraḥ, której przypisywane jest dosłowne znaczenie ‘zwierzę, które wydaje dźwięk ’. Ale wśród zwolenników onomatopeicznej genezy świni są też tacy, którzy zakładają, że nazwa ta wzięła się nie od odgłosów wydawanych przez świnie (które przecież, jak nas uczono od małego, robią „chrum-chrum” lub „kwik-kwik”), ale od okrzyku, za pomocą którego przywoływano te zwierzęta. Na korzyść takiej interpretacji mogłoby przemawiać angielskie zawołanie na świnie sooey.

Świnia – krewna syna?

Niektórzy badacze jednak na rodowód świni zapatrują się zupełnie inaczej, wiążąc praindoeuropejskie *, które dało początek tej nazwie, z pniem *seṷ- / *sū- niosącym znaczenie ‘rodzić, wydawać na świat’ i kontynuowanym m.in. przez polskie syn. Do zwolenników tej hipotezy należą m.in. rosyjscy lingwiści Tamaz Gamkrelidze i Wiaczesław Iwanow, którzy twierdzą, że na jej korzyść przemawia fakt, iż w kulturze wielu narodów indoeuropejskich świni przypisana była rola zwierzęcia ofiarnego symbolizującego płodność.

Świni ród

Praindoeuropejski rdzeń tkwiący w świni pozostawił w językach indoeuropejskich licznych potomków. Zaliczają się do nich m.in.: słowackie sviňa, rosyjskie свинья (swinja), serbsko-chorwackie svinja (wszystkie trzy o znaczeniu ‘świnia’), niemieckie Schwein ‘świnia’ i Sau ‘maciora’, angielskie swine ‘świnia’ i sow ‘maciora’ oraz łacińskie sūs ‘świnia’ (które funkcjonuje jako naukowa nazwa świni domowej: Sus domestica) i greckie ὗς (hŷs) ‘świnia; dzik’.

Jak ze świni zrobić hienę

A co ciekawe, przywołana tu grecka nazwa świni / dzika skrywa się w hienie! Czyli świnia spokrewniona jest nie tylko z odległym brzmieniowo balizuarem, ale też z nieco bliższą fonetycznie hieną.

W „hienie” tkwi grecka nazwa świni, spokrewniona z polską nazwą tego zwierzęcia. Grafika na podstawie prac Susemila i Travièsa, źródło: Biodiversity Heritage Library (DP).

Nazwę tego niecieszącego się zbytnią sympatią drapieżnika utworzono od greckiego ὗς (hŷs) za pomocą żeńskiego przyrostka -αινα (-aina). Grecka nazwa hieny ὕαινα (hýaina) została zapożyczona do łaciny w formie hyaena (Hyaena hyaena to naukowa nazwa hieny pręgowanej), skąd trafiła do licznych języków świata. A dlaczego nadano hienie takie, a nie inne imię? Bo nosi na grzbiecie grzywę – tak jak dzik…


Bibliografia:

 

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s