Łątka — fruwająca lalka

„Łątka” to nazwa ważek równoskrzydłych z rodziny łątkowatych, spotykanych i w naszym kraju. Grafika zaczerpnięta z publikacji W. J. Lucasa „British dragonflies (Odonata)”, źródło: Biodiversity Heritage Library (DP).

Dzieci naszych prasłowiańskich przodków bawiły się lalkami zrobionymi z łyka lub pręta lipowego. Takie kukiełki nosiły nazwę *lǫtъka, o czym zaświadcza między innymi polskie łątka, czeskie loutka (staroczeskie lútka), serbsko-chorwackie lutka oznaczające ‘lalkę, kukiełkę, marionetkę’ (w gwarach polskich także ‘pieszczoszkę, najmilsze dziecko’).

Bezpośrednią podstawą owej prasłowiańskiej nazwy było *lǫta, poświadczone w staropolszczyźnie jako łąta ‘lalka’ i łączone przez etymologów ze znanymi gwarom leksemami łęt ‘badyl, łodyga kartofli’, łąt ‘kij’, łut ‘kora młodej lipy, z której wyrabiano chodaki’. Leksemy te z kolei wyprowadzane są od prasłowiańskiego *lǫtъ ‘młoda lipa; pręt lipowy, łyko lipowe’, kontynuowanego w takim właśnie lub podobnym znaczeniu w wielu językach słowiańskich. (Nawiasem mówiąc, polszczyźnie znany był także leksem pałuba ‘niezgrabna lalka, figurka; człowiek tak wyglądający’, powiązany z mającymi prasłowiańską genezę wyrazami łub, łuba ‘kora obłupywana z drzewa, szczególnie lipy’, z którymi spokrewniona jest też znana nam do dziś łubianka).

Polski kontynuant pradawnej nazwy lalki *lǫtъka nie utrzymał się w swoim pierwotnym znaczeniu, ale zachował się najprawdopodobniej w terminologii zoologicznej w charakterze nazwy kilku gatunków ważek równoskrzydłych. Zdaniem wybitnego etymologa Franciszka Sławskiego łątka ‘gatunek ważki’ jest bowiem tym samym wyrazem co łątka ‘lalka’, a podstawą przeniesienia nazwy lalki na owada była jego „barwność, giętkość i smukłość”.

Podobna do lalki czy pałętająca się?

Jednak inny wybitny etymolog, Wiesław Boryś, dopuszcza także możliwość, że omawiana nazwa ważki jest jedynie homonimem łątki ‘lalka’, czyli wyrazem o identycznym brzmieniu, lecz innym pochodzeniu, a wskazywać na to miałoby istnienie nazwy pałątka odnoszącej się również do kilku gatunków ważek równoskrzydłych, które zaliczano początkowo do tego samego rodzaju co łątki (Agrion).

Zdaniem Borysia pałątkę można interpretować jako derywat od czasownika pałętać się (utworzony za pomocą przyrostka -ka), a łątkę – jako analogiczny twór od hipotetycznego *łętać się, będącego kontynuantem prasłowiańskiego *lutati ‘błądzić, chodzić bez celu, wałęsać się’. Związek pałątki z pałętać się i łątki z *łętać się można by uzasadnić tym, że ważki równoskrzydłe sprawiają wrażenie pałętających się, fruwając w poszukiwaniu pożywienia z jednego miejsca na drugie, powoli (w odróżnieniu od ważek różnoskrzydłych, które poruszają się znacznie szybciej), w różnych kierunkach, jak gdyby bez celu. Jednak jak przyznaje sam Boryś, trudność tkwi w tym, że czasownik *łętać się nie ma poświadczeń ani w polszczyźnie, ani w języku ukraińskim, w którym genetyczny odpowiednik łątki również notowany jest jako nazwa gatunku ważki (лутка [łutka]).

Dlatego też wspomniany etymolog za równie uzasadnioną interpretację genezy pałątki uznaje hipotezę przedstawioną przez przywołanego wyżej Sławskiego, który widzi w tej nazwie derywat od łątka ‘lalka’, utworzony za pomocą przedrostka pa- (oznaczającego identyczność lub podobieństwo) – podobnie jak padół od dół, pałąk od łęk.

Czyli etymologicznym znaczeniem pałątki byłoby ‘to, co jest podobne do łątki (tzn. lalki)’, a łątki (ważki) – ‘to, co wygląda jak lalka’.

Ale nasuwa się także myśl, że na formę pałątka mógł oddziaływać przywołany wyżej pałąk – łątki bowiem podczas godów łączą się odwłokami, zginając je w pałąk i tworząc w ten sposób malownicze niby-serca (co przedstawia poniższa ilustracja).

Ważka łątka nosi nazwę oznaczającą pierwotnie lalkę wykonaną z gałązek lub łyka lipy. Grafika: F. Schmidt (lipa drobnolistna), D. F. Sotzmann (łątki dzieweczki), źródło: Biodiversity Heritage Library (DP).

Panna ważka

Na korzyść hipotezy wywodzącej łątkę od nazwy lalki przemawiają inne nazwy tego owada, jak np. gwarowe lalka, panna, wodna panna, nimfa, niemieckie Schlankjungfer ‘wysmukła panna’, Azurjungfer ‘lazurowa panna’, angielskie damselfly ‘panna mucha’.

Niewykluczone więc, że u podstaw łątki i pałątki legły skojarzenia wizualne, które zadecydowały także o ogólnej nazwie tych owadów. Ważka bowiem to kalka łacińskiego libellula ‘ważka’, będącego zdrobnieniem od łacińskiego libella ‘waga’ i motywowanego – według słów Józefa Dziędzielewicza, zasłużonego polskiego entomologa i odonatologa – charakterystycznym dla ważek „wahadłowym kołysaniem się na skrzydłach”, czy też – jak to ujęła lingwistka Renata Kucharzyk – podobieństwem tych owadów do wagi, „której szalki balansują przy ważeniu”.


Bibliografia:

  • Boryś W. (1965), Uwagi o kilku rzadszych wyrazach polskich. 1. pałątka i łątka, 2. swędra, „Język Polski”, nr 1, Kraków, s. 12-15.
  • Boryś W. (2010), Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków.
  • Dziędzielewicz J. (1902), Ważki Galicyi i przyległych krajów polskich, Lwów.
  • Kucharzyk R. (2012), Z zagadnień leksyki gwarowej – polskie nazwy ważek, „Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej”, t. 47, s. 69-85, Warszawa.
  • Sławski F. (1975–1982), Słownik etymologiczny języka polskiego, t. V, Kraków.
  • Етимологiчный словник української мови (1989), гол. ред. О. С. Мельничук, т. 3, Київ.
  • Этимологический словарь славянских языков. Праславянский лексический фонд (1990), под ред. О. Н. Трубачева, вып. 16, Москва.
Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Connecting to %s