Nie od piórka przepiórka

Etymologia ludowa chętnie łączy „przepiórkę” z „piórkiem”, ale etymologia naukowa przeczy takiemu związkowi. Grafika: A. Thorburn, źródło: Biodiversity Heritage Library (DP).

Pójdźcie żąć, pójdźcie żąć! Tak w interpretacji polskiego ludu krzyczy przepiórka, dając znak, że najwyższy czas przystąpić do żniw. W interpretacji polskich ornitologów ptak ten odzywa się zazwyczaj trójsylabowym pit-pi-lit. Nasi przodkowie językowi zaś usłyszeli w nawoływaniach przepiórki *pel-pel-, od którego i utworzyli jej nazwę. Nosi ją owa kuzynka bażanta i kuropatwy do dziś.

Nazwa przepiórka bowiem wywodzi się – zdaniem licznych etymologów – od prasłowiańskiego *perpelъ, które opiera się na onomatopei *per-pel-, będącej najprawdopodobniej modyfikacją wspomnianego *pel-pel- (doszło tu do odpodobnienia na odległość dwóch spółgłosek płynnych llrl). Niektórzy badacze uważają, że to właśnie formę *pelpelъ należałoby uznać za prasłowiańskiego przodka przepiórki. Ale pojawiały się też głosy, że wyjściową formą tego leksemu było *perperъ i że opiera się on na onomatopei naśladującej nie wokalizacje przepiórki, lecz odgłosy wydawane przez nią skrzydłami przy wzbijaniu się w powietrze.

Rodzina przepiórki

Do innosłowiańskich krewnych przepiórki zaliczają się m.in.: rosyjskie pieriepieł (перепел), ukraińskie perepiłka (перепілка), białoruskie pierapiołka (перапёлка), słowackie prepelica, czeskie křepelka, górnołużyckie přepjerka, serbsko-chorwackie prepelica.

Zdaniem części badaczy Słowianie odziedziczyli nazwę przepiórki z epoki bałto-słowiańskiej wspólnoty, za czym miałyby przemawiać podobnie brzmiące bałtyckie nazwy przepiórki: staropruskie penpalo, litewskie piepala, putpelė, łotewskie paipala, którym również przypisywana jest dźwiękonaśladowcza geneza.

Przemiany przepiórki

Jeśli przyjmiemy, że przepiórka kontynuuje prasłowiańskie *perpelъ, a nie *perperъ, to należałoby ją uznać za formę zmodyfikowaną fonetycznie. Mielibyśmy tu do czynienia albo z upodobnieniem na odległość spółgłoski płynnej l pod wpływem spółgłoski płynnej r, albo z przekształceniem spowodowanym skojarzeniem z pierzem, piórem.

Ale forma przepiórka odzwierciedla także regularne procesy fonetyczne, jakie zachodziły na gruncie prasłowiańskim i polskim. Otóż w przodku przepiórki doszło do tzw. metatezy, czyli przestawki grupy -er- znajdującej się między dwiema spółgłoskami, co dało postać *prepelъ. Samogłoska e z kolei powodowała palatalizację (zmiękczenie) znajdującej się przed nią spółgłoski r, która w takich okolicznościach przechodziła na gruncie polskim w rz. Palatalizacji uległo także p przed e, stąd i w zapisie przepiórki, będące tu znakiem miękkiego p. Co się zaś tyczy dalszych zmian, to e w drugiej sylabie, znajdujące się przed spółgłoską przedniojęzykową twardą, rozwinęło się regularnie w o (zaszedł tu tzw. przegłos polski). Samogłoska o natomiast po zaniku jera twardego ъ (bardzo krótkiej samogłoski) uległa wzdłużeniu i zaczęła być wymawiana jako tzw. o pochylone (oznaczane graficznie jako ó), które z czasem utożsamiło się fonetycznie z u.

Przepiórka jest bezpośrednim kontynuantem formy żeńskiej prasłowiańskiego *prepelъ – z przyrostkiem *ъka. Ale polszczyźnie znany jest również bezpośredni kontynuant formy *perpelъ, a także formy z przyrostkiem *-ica, mianowicie: przepiór i przepierzyca.

Przepiór, przepiórnik, przepiórecznik, przepióreczka

Nazwa przepiór, funkcjonująca w gwarach w znaczeniu ‘samiec przepiórki’, we współczesnej ornitologii odnosi się do spokrewnionych z przepiórką przedstawicieli fauny obu Ameryk. W świecie ptaków mamy też spokrewnione z przepiórką przepióreczki, zamieszkujące Indie, Bangladesz i Sri Lankę, i przepiórecznika – krytycznie zagrożonego wyginięciem mieszkańca północnych Indii. Od nazwy przepiór urobiono także nazwę przepiórnik, którą nadano niespokrewnionym z przepiórką, ale podobnym do niej pod względem proporcji ciała i barwy upierzenia, przedstawicielom rzędu siewkowych (będących krewnymi mew).

Nazwę „przepiórnik” noszą niespokrewnione z przepiórką, lecz podobne do niej pod względem kształtów i ubarwienia, ptaki z rzędu siewkowych. Na ilustracji (od lewej) przepiórnik rdzawogrzbiety, śniady i czarnopierśny – przedstawiciele australijskiej awifauny. Autor: G. J. Broinowski, źródło: Biodiversity Heritage Library (DP).

Wieszczka i oszustka

Jako ciekawostkę dodam jeszcze, że przepiórka pełniła w niektórych regionach Polski, a także w innych częściach Słowiańszczyzny, rolę ptaka wróżebnego. Kiedy ktoś, kto udał się właśnie w drogę, usłyszał przepiórcze pit-pi-lit po prawej stronie, interpretował to jako zapowiedź szczęścia, kiedy zaś usłyszał odgłosy tego kuraka po lewej, poczytywał to za zły omen…

A w dzisiejszych czasach trzeba mieć szczęście, żeby w ogóle usłyszeć przepiórkę! Mnie się kiedyś poszczęściło i usłyszałam ją, jak się wykłócała z derkaczem. W interpretacji ludowej bowiem przepiórka, preferująca podobne jak derkacz siedliska, prowadzi z nim dialog, czy też raczej spór. A spór dotyczy ilości zboża, które kiedyś nasza bohaterka pożyczyła od derkacza. Zamiast sześciu ćwierci chce mu przepiórka oddać pięć, krzycząc: pięć pono! pięć pono! pięć pono!, na co derkacz odpowiada jej: sześć! sześć! sześć! sześć!

Nawiasem mówiąc, nazwa derkacz też ma dźwiękonaśladowcze pochodzenie – od charakterystycznego głosu tego ptaka, słyszanego jako der-der. Taką samą genezę ma i naukowa nazwa derkacza: Crex crex.


Bibliografia: 

  • Bezlaj F. (1995), Etimološki slovar slovenskega jezika, dopolnila in uredila M. Snoj, M. Furlan, knj. 3, Ljubljana.
  • Boranič D. (1909), Onomatopejske riječi za životinje u slavenskim jezicima, Zagreb, s. 1-86.
  • Boryś W. (2010), Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków.
  • Czesak A. (2002), Co i gdzie jeszcze powiedziały gwarą ptaki?, [w:] Rozmaitości językowe: ofiarowane prof. dr. hab. Januszowi Strutyńskiemu z okazji jego jubileuszu, pod red. M. Skarżyńskiego i M. Szpiczakowskiej, Kraków, s. 63-70.
  • Machek V. (1968), Etymologický slovnìk jazyka českého, druhé, opravené a doplněné vydáni, Praha.
  • Moszyński K. (1967), Kultura ludowa Słowian, t. II, cz. 1, Warszawa.
  • Skok P. (1988), Etimologijski rječnik hrvatskoga ili srpskoga jezika, knj. 3, Zagreb.
  • Sokołowski J. (1958), Ptaki ziem polskich, t. II, Warszawa.
  • Strutyński J. (1972), Polskie nazwy ptaków krajowych, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk.
  • Булаховский Л. А. (1968), Морфологическая проблематика русских названий птиц, „Вопросы языкознания”, nr 4, s. 100-106.
  • Етимологiчный словник української мови (2003), гол. ред. О. С. Мельничук, т. 4, Київ.
  • Преображенский А. (1910–1914), Этимологический словарь русского языка, т. II, Москва.
  • Фасмер М. (1987), Этимологический словарь русского языка, перевод с нем. и доп. О. Н. Трубачева, т. III, Москва.
  • Черных П. Я. (1999), Историко-этимологический словарь современного русского языка, т. II, Москва.
Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s