Wyjący wyżeł

Wyżły niemieckie na XIX-wiecznej rycinie. Źródło: Biodiversity Heritage Library (DP).

Wyżeł – tak samo jak pies i chart – jest wyrazem znanym innym językom słowiańskim i tak samo jak wspomniane tu leksemy nie ma pewnej etymologii. Jedni widzą w nim twór rodzimy, drudzy przypisują mu obce pochodzenie.

Nazwa ta poświadczona jest szerzej w językach północnosłowiańskich (czeskie vyžel, słowackie vyžla, rosyjskie wyżła, wyżlec, ukraińskie wyżeł, wyżłecʹ, białoruskie wyżał), w południowosłowiańskich natomiast znana jest z północnych peryferii (serbsko-chorwackie vižao, słoweńskie vižel), dlatego też niektórzy badacze stawiają pod znakiem zapytania jej prasłowiańską genezę.

Stary wyga

Jedna z dwóch najczęściej rozważanych hipotez dotyczących pochodzenia wyżła wyprowadza go od prasłowiańskiego przodka słowa wyga – *vyga, które z kolei objaśniane jest jako derywat od *vyti ‘wyć’ (kontynuowanego w polszczyźnie przez wyć) z archaicznym przyrostkiem *-ga (obecnym też w słowie struga). Pierwotnym znaczeniem wygi byłoby zatem ‘ten, kto wyje’, które następnie rozwinęło się w ‘stary, doświadczony pies’ i ostatecznie w ‘doświadczony człowiek’.

Od *vyga za pomocą przyrostka *ьlъ miałby zostać utworzony prasłowiański przodek wyżła – *vyžьlъ, którego pierwotne znaczenie – jak podaje Wiesław Boryś – należałoby rekonstruować jako ‘pies wyjący’, „czy może raczej ‘pies powiadamiający głosem o znalezieniu zdobyczy’”. Spółgłoska ż w omawianej nazwie byłaby rezultatem regularnej zmiany fonetycznej, tzw. pierwszej palatalizacji, jakiej podlegało g znajdujące się przed jerem miękkim ь.

Madziarski rodowód

Wyżeł węgierski na węgierskim znaczku pocztowym. Według jednej z hipotez słowo „wyżeł” jest zapożyczeniem z węgierskiego „vizsla”. Źródło: Theme Birds on Stamps.

Według drugiej, równie popularnej wersji etymologicznej wyżeł to zapożyczenie z węgierskiego vizsla (o tym samym znaczeniu), łączonego z węgierskim vizsgálni ‘badać, sprawdzać’. Na korzyść tej hipotezy mógłby przemawiać brak indoeuropejskich (niesłowiańskich) odpowiedników wyżła, a także madziarski rodowód rasy wyżłów węgierskich. Przeciwko takiej interpretacji etymologicznej przemawia jednak obecność  samogłoski y w wyżle, a także geograficzny zasięg tej nazwy. Dlatego wielu badaczy uważa, że to Węgrzy zapożyczyli od Słowian nazwę wyżła, a nie odwrotnie.

Tak czy owak węgierskie vizsla zrobiło międzynarodową karierę we współczesnych czasach. Nazwa ta w identycznej formie i w znaczeniu ‘wyżeł węgierski’ przejęta została m.in. przez język angielski, niderlandzki, duński, szwedzki, norweski, hiszpański i turecki. Węgierskie vizsla trafiło ostatecznie i do języka słowiańskiego: w formie wizła (визла) i znaczeniu ‘wyżeł węgierski’ zapożyczyli ów leksem Bułgarzy.

Fantastyczne hipotezy

Podejmowane były także inne, mniej udane, próby interpretacji rodowodu wyżła. Nazwę tę objaśniano na przykład jako zapożyczenie z niepoświadczonego niemieckiego *Wîsel ‘(pies) przewodnik’, powiązanego ze średnio-wysoko-niemieckim wîsel ‘matka pszczela’ i staro-wysoko-niemieckim wîso ‘przywódca’. Doszukiwano się też związku wyżła z łacińskim vigil ‘czujny, czuwający’. Te etymologie jednak zostały uznane przez pozostałych badaczy za mało prawdopodobne lub wręcz fantastyczne i nie do przyjęcia.

W internecie natrafimy również na wersją głoszącą, że nazwa wyżeł spokrewniona jest z przymiotnikiem wysoki i stanowi nawiązanie do wysokiego wzrostu wyżłów. Interpretacja ta opiera się najwyraźniej na przypadkowym skojarzeniu z podobnie brzmiącymi formami wyższy, wyżej i potraktować ją można jedynie jako tzw. etymologię ludową.


Bibliografia:

  • Boryś W. (2010), Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków.
  • Brückner A. (1985), Słownik etymologiczny języka polskiego, wyd. IV, Warszawa.
  • Machek V. (1968), Etymologický slovnìk jazyka českého, druhé, opravené a doplněné vydáni, Praha.
  • Nitsch K. (1934), Recenzje, „Język Polski”, t. XIX, nr 2, Kraków, s. 51-57.
  • Stachowski M. (1995), Problem orientalnych etymologii polskiego ogar i węgierskiego agár, „Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej”, 32, Warszawa, s. 103-120.
  • Етимологiчный словник української мови (1982), гол. ред. О. С. Мельничук, т. 1, Київ.
  • Трубачев О. Н. (1960), Происхождение названий домашних животных в славянских языках, Москва.
  • Фасмер М. (1986), Этимологический словарь русского языка, перевод с нем. и доп. О. Н. Трубачева, т. I, Москва.
  • Этимологический словарь русского языка (1968), под руководством и ред. Н. М. Шанского, т. I, вып. 3, Москва.
Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s