Co owca ma wspólnego z obuwiem?

„Owca” to jedna z najstarszych nazw zwierząt. Grafika: M. Nicholson, źródło: Biodiversity Heritage Library (DP).

Nazwa, jaką nosi owca w językach słowiańskich, świadczyć może o tym, że nasi przodkowie językowi darzyli owo zwierzę ciepłymi uczuciami. Owca bowiem – kontynuująca prasłowiańską postać *ovьca – to pierwotne zdrobnienie, utworzone za pomocą przyrostka zdrabniającego *-kā od niezachowanej w językach słowiańskich formy †ovь. Spółgłoska c w owcy jest rezultatem regularnej zmiany fonetycznej, tzw. trzeciej palatalizacji, jakiej podlegało k znajdujące się po jerze miękkim ь (*ovь-ka → *ovьca). Jer ten później zanikł, gdyż był w pozycji słabej, czyli w sylabie poprzedzającej sylabę z samogłoską pełną (w tym wypadku a).

Na istnienie formy †ovь wskazuje pośrednio utworzona od niej nazwa samca owcy, czyli barana: *ovьnъ, kontynuowana w tym samym znaczeniu m.in. przez czeskie oven, rosyjskie owien (овен) i staropolskie – znane wyjątkowo z „Psałterza floriańskiego” – owien (które mogło znaczyć też ‘jagnię’). Za funkcjonowaniem w prasłowiańszczyźnie formy †ovь przemawia być może także notowana w XVII-wiecznym zabytku piśmiennictwa ruskiego nazwa jeziora Owje (Овье).

Krewni owcy i ich antenat

Nazwę owcy Prasłowianie przejęli od swoich praindoeuropejskich przodków, a więc jest to jedna z najstarszych nazw zwierząt. W innych językach słowiańskich brzmi ona z reguły podobnie, np. czeskie, słowackie ovce, rosyjskie owca (овца), serbsko-chorwackie ovca. Dokładnym niesłowiańskim odpowiednikiem owcy jest mające takie samo znaczenie staroindyjskie avikā – tak samo jak formy słowiańskie z przyrostkiem -kā. Ale w staroindyjskim notowana jest też forma bez tego przyrostka: ávis ‘owca’. W pozostałych językach niesłowiańskich mamy do czynienia z kontynuantami formy niebędącej zdrobnieniem, np. litewskie avis, łotewskie avs, łacińskie ovis (funkcjonujące w charakterze naukowej nazwy owcy), greckie óis ‘owca’, niderlandzkie ooi, angielskie ewe ‘samica owcy’.

Wspólny przodek tych wszystkich przywołanych wyżej leksemów rekonstruowany jest jako *oṷĭ-s / *h2oṷĭ-s ‘owca’ (ta druga forma uwzględnia w rekonstrukcji tzw. głoski laryngalne, oznaczane symbolicznie jako h1, h2, h3).

Nosząca wełniane wdzianko

Według jednej z hipotez nazwa owcy wywodzi się od praindoeuropejskiego rdzenia o znaczeniu ‘odziewać, ubierać’ i motywowana jest wyglądem tego zwierzęcia, które sprawia wrażenie, jakby nosiło na sobie ubranie. Grafika: M. Nicholson, źródło: Biodiversity Heritage Library (DP).

A dlaczego owca otrzymała takie, a nie inne imię, czym było ono motywowane? Niestety, etymolodzy nie dają jednoznacznej odpowiedzi na to pytanie. Według jednej z hipotez podstawą praindoeuropejskiego przodka owcy był ten sam rdzeń co praindoeuropejskiej nazwy wełny *ṷĺ̥h2neha-, której polskim kontynuantem jest właśnie słowo wełna. Rdzeń ten miałby mieć znaczenie ‘tkać’, a więc pierwotne znaczenie owcy można by rekonstruować jako ‘zwierzę dające materiał do tkania’. Ta etymologia jednak nie cieszy się popularnością.

Częściej przyjmuje się, że praindoeuropejska nazwa owcy oparta była na rdzeniu *eṷ- / *oṷ- ‘odziewać, ubierać’, który zachował się w polszczyźnie w takich czasownikach przedrostkowych, jak: obuć (od jego formy wielokrotnej obuwać pochodzi obuwie), zzuć, wyzuć. Etymologicznym znaczeniem omawianej nazwy byłoby zatem ‘zwierzę odziane w sierść, runo’ lub ‘zwierzę dające odzienie’. To drugie znaczenie uważane jest przez niektórych badaczy za mniej prawdopodobne.

Jedzący owce owad

Co ciekawe, część etymologów stoi na stanowisku, że z owcą spokrewniony jest także owad, odziedziczony tak jak i ona z epoki prasłowiańskiej. Miałby on być pierwotnie złożeniem *ov-adъ, w którym pierwszy człon to rdzeń znanej nam już niezdrobnionej nazwy owcy (która, o czym była mowa na początku, nie zachowała się w językach słowiańskich w czystej formie), a drugi  – to apofoniczny wariant rdzenia *ed- ‘jeść’ (który tkwi także w nazwie niedźwiedź). Czyli etymologicznym znaczeniem owada byłoby ‘jedzący, gryzący owce’. Na korzyść takiej interpretacji przemawiałby fakt, że w innych językach słowiańskich słowo to funkcjonuje najczęściej w znaczeniach ‘giez, bąk, mucha końska’.

Pradawne brzmienie owcy

A o tym, jak przypuszczalnie brzmiała nazwa owcy w języku naszych praindoeuropejskich przodków, możecie się dowiedzieć z poniższego nagrania. Jest to zaproponowana w 2013 roku przez Andrew Byrda wersja słynnego opowiadania Augusta Schleichera „Owca i konie”, które było pierwszym tekstem napisanym w rekonstruowanym języku praindoeuropejskim. Schleicher, niemiecki językoznawca, opublikował je w 1886 roku. Od tego czasu doczekało się ono wielu innych wersji, uwzględniających najnowsze ustalenia indoeuropeistów, jak np. napomkniętą dziś teorię laryngalną, zgodnie z którą w języku praindoeuropejskim istniały trzy głoski o artykulacji krtaniowej lub gardłowej, oznaczane w rekonstruowanych rdzeniach jako h₁, h₂, h₃

H2óu̯is h1éḱu̯ōs-kwe

h2áu̯ei̯ h1i̯osméi̯ h2u̯l̥h1náh2 né h1ést, só h1éḱu̯oms derḱt. só gwr̥hxúm u̯óǵhom u̯eǵhed; só méǵh2m̥ bhórom; só dhǵhémonm̥ h2ṓḱu bhered. h2óu̯is h1ékwoi̯bhi̯os u̯eu̯ked: „dhǵhémonm̥ spéḱi̯oh2 h1éḱu̯oms-kwe h2áǵeti, ḱḗr moi̯ aghnutor”. h1éḱu̯ōs tu u̯eu̯kond: „ḱludhí, h2ou̯ei̯! tód spéḱi̯omes, n̥sméi̯ aghnutór ḱḗr: dhǵhémō, pótis, sē h2áu̯i̯es h2u̯l̥h1náh2 gwhérmom u̯éstrom u̯ept, h2áu̯ibhi̯os tu h2u̯l̥h1náh2 né h1esti”. tód ḱeḱluu̯ṓs h2óu̯is h2aǵróm bhuged.


Tłumaczenie:

Owca i konie

Na wzgórzu owca, która nie miała wełny, zobaczyła konie; jeden ciągnął ciężki wóz, drugi dźwigał wielki ładunek, a trzeci wiózł szybko człowieka. Owca rzekła do koni: „Serce mnie boli, widząc, co człowiek nakazuje robić koniom”. Konie odpowiedziały: „Słuchaj, owco, serca nas bolą, kiedy widzimy, jak człowiek, pan, zabiera twoją wełnę na płaszcz dla samego siebie. I owca nie ma wełny”. Usłyszawszy to, owca pobiegła przez równinę.


Pojawiająca się w opowiadaniu praindoeuropejska nazwa konia *h1éḱu̯os nie zachowała się w językach słowiańskich, ale znaleźć ją możemy w takich funkcjonujących w naszym języku zapożyczeniach greckich, jak: hipopotam, hipoterapia, hipika, hipologia, Filip, które wywodzą się od greckiego hippos ‘koń’, będącego kontynuantem owej praindoeuropejskiej nazwy konia. Jej kontynuantem jest także łacińskie equus ‘koń’, które w nomenklaturze zoologicznej funkcjonuje w charakterze nazwy rodzajowej ssaków z rodziny koniowatych (np. konia domowego, zebry, osła) i które skrywa się również w naukowej nazwie skrzypów Equisetum o dosłownym znaczeniu ‘końskie włosie’.

Opowiadanie „Owca i konie” doczekało się także wersji w innych rekonstruowanych językach. Poniżej możecie posłuchać, jak mogło ono brzmieć w mowie Prasłowian.


Bibliografia:

  • Boryś W. (2010), Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków.
  • Długosz-Kurczabowa K. (2008), Wielki słownik etymologiczno-historyczny języka polskiego, Warszawa.
  • Encyclopedia of Indo-European Culture (1997), ed. J. P. Mallory, D. Q. Adams, London & Chicago.
  • Mallory J. P., Adams D. Q. (2006), The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World, Oxford.
  • Owca i konie (2018), Wikipedia. Wolna encyklopedia [dostęp: 15.11.2019].
  • Powell E. A. (b. d.), Telling Tales in Proto-Indo-EuropeanArchaeology Magazine, a Publication of the Archaeological Institute of America [dostęp: 15.11.2019].
  • Гамкрелидзе Т. В., Иванов В. В. (1983), Индоевропейский язык и индоевропейцы. Реконструкция и историко-типологический анализ праязыка и протокультуры, ч. II, Тбилиси.
  • Трубачев О. Н. (1960), Происхождение названий домашних животных в славянских языках, Москва.
  • Фасмер М. (1987), Этимологический словарь русского языка, перевод с нем. и доп. О. Н. Трубачева, т. III, Москва.
  • Этимологический словарь славянских языков. Праславянский лексический фонд (2014), под ред. А. Ф. Журавлева, вып. 39, Москва.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s