Lelka zagadka wielka

Lelek, jak przystało na tajemniczego ptaka, nosi zagadkową nazwę, mającą sporną etymologię. Grafika: J. G. Keulemans, źródło: Biodiversity Heritage Library (DP).

Pisano o lelku, że z lotu jest jak jaskółka, a z upierzenia – jak sowa. Jego nocny tryb życia, bezszelestny lot, maskujące umaszczenie, szeroka „paszcza” i osobliwe wokalizacje pobudzały fantazję ludu, który przypisywał temu skrzydlatemu przedstawicielowi fauny właściwości demoniczne. Jak podaje w swoim „Zwierzyńcu” Jerzy Bralczyk, lelki „według wierzeń przynosiły z Wyraju dusze mające wcielić się ponownie; zbierały się koło domu umierającego, krzyczały, kwiliły – czasem w rytm oddychającego. Po jego śmierci, gdy cichły, nie zabierały duszy; gdy głośno wrzeszczały, dusza była złowiona”.

Kozodój z książki

Miał też lelek w oczach ludu bardziej przyziemne umiejętności, mianowicie: doił kozy, to znaczy podkradał im mleko. Szeroki, stworzony jak gdyby specjalnie, by objąć wymię, dziób lelka, jego bezszelestne pojawianie się na pastwiskach pod osłoną nocy – stawiały go w roli głównego podejrzanego. Któż, jeśli nie lelek kozodój – bo pod taką nazwą znany jest polskiej ornitologii nasz dzisiejszy bohater – mógł być winnym mniejszego niż zwykle udoju?

Lelek kozodój kradnący mleko kozie na XV-wiecznej rycinie J. Meydenbacha (DP).

Nazwa kozodój zdaniem językoznawców nie wywodzi się z ludu, lecz najprawdopodobniej jest kalką naukowej nazwy lelka Caprimulgus, utworzonej od łacińskich słów capra ‘koza’ i mulgere ‘doić’. Analogiczne nazwy nosi lelek także w innych językach europejskich, np. rosyjskie kozodoj, niemieckie Ziegenmelker, angielskie goatsucker (obok: nightjar), hiszpańskie chotacabras.

Lelek z ludu

Ludowe pochodzenie ma natomiast forma lelek, która sięga swoim rodowodem epoki prasłowiańskiej. Nie ma jednak wśród badaczy zgody co do etymologii owej nazwy. Najczęściej wywodzona jest ona od prasłowiańskiego dźwiękonaśladowczego czasownika *leleti ‘krzyczeć le, le, le, lamentować, zawodzić”, kontynuowanego m.in. przez serbsko-chorwackie lelekati ‘żalić się, jęczeć’, lub od prasłowiańskiego czasownika *lelěti, *lelějati (sę) ‘kołysać, chwiać (się)’, kontynuowanego m.in. przez polskie dialektalne lelać, lelkać (się) i staropolskie lelejać (się) ‘kołysać (się)’. Zatem według pierwszej hipotezy miałaby nazwa lelek stanowić nawiązanie do głosu naszego dzisiejszego bohatera, według drugiej zaś – jak uzasadniają badacze – miałaby ona być aluzją do chybotliwego, kołyszącego lotu lelka. Która z tych hipotez wydaje się bardziej prawdopodobna?

Lelek lamentujący

Jeśli mowa o odgłosach lelka, to z pewnością wyróżnia się on swoją niezwykłą pieśnią godową, która przez współczesnych ornitologów często porównywana jest do mechanicznego terkotu, odgłosu pracującego silnika. Wybitny ornitolog Jan Sokołowski porównał ją do warczenia kołowrotka, a także do mruczenia kota i tonów, jakie wydają ropuchy. Osobliwe skojarzenia wywoływała pieśń lelka u Białorusinów. Otóż według jednej ze wschodniopoleskich legend lelek początkowo wydawał świst, ale jego własny głos mu się nie podobał i poprosił Boga o inny. Bóg obiecał lelkowi, że otrzyma głos podobny do pierwszego usłyszanego wieczorem dźwięku. Lelek wieczorem usłyszał sikającą babę i od tej pory wydaje odgłosy przypominające dźwięki oddawanego moczu…

Głos lelka zwyczajnego, zwanego też lelkiem kozodojem (Caprimulgus europaeus). Autor nagrania: Yannick Jacob, źródło: xeno-canto, CC BY-NC-SA 4.0. Udostępniane na licencji CC BY-NC-SA 4.0.

Jak widać, lelkowa pieśń budzi różnorodne skojarzenia. Może więc ta jej monotonna nuta „errrrrr” przechodząca rytmicznie w brzmiące niżej i krócej „orrrrrr” mogła wywoływać u naszych przodków skojarzenia z lamentem nad umierającym i z jego zwolnionym, ciężkim oddechem…?

Ale możliwe również, że tymi kwilącymi ptakami zbierającymi się wokół domu umierającego były nie lelki, lecz sowy. W niektórych gwarach bowiem nazwą lelek określano różne sowy, w szczególności puszczyka, którego samice odznaczają się właśnie takim żałosnym, lamentującym głosem. Może więc pierwotnym nosicielem omawianej nazwy był puszczyk i została ona wtórnie przypisana lelkowi, mającemu tak wiele wspólnego z sową? 

Lelek kołyszący się

A czy lot lelka mógł motywować jego nazwę? Lelek jako stworzenie łapiące w locie owady lata podobnie jak nietoperz czy jaskółka, kreśląc na niebie zawijasy, ale po obejrzeniu kilku nagrań latających lelków nie jestem pewna, czy jego lot można nazwać kołyszącym, czy jego sposób latania jest tak szczególny, żeby stać się podstawą nazwy tego ptaka. W „Ptakach ziem polskich” Sokołowskiego jednak znalazłam informacje dotyczące zachowania lelka, które pozwalają inaczej uzasadnić związek jego nazwy z prasłowiańskim czasownikiem oznaczającym kołysanie. Wspomniany ornitolog tak opisuje zwyczaje naszego bohatera:

Siedzi zupełnie płasko, zwrócony dziobem ku światłu, dzięki czemu jego ciało nie rzuca cienia i tym bardziej zlewa się z tłem. Jeżeli chce postąpić kilka kroków naprzód, aby dostać się w korzystniejsze oświetlenie, nie idzie normalnie jak inne ptaki, lecz najpierw kiwa się całym ciałem w prawo i lewo, a dopiero po tej ceremonii rusza z miejsca. Gdy stanie u celu, znów zaczyna się kołysać, aż wreszcie siądzie spokojnie. O. Heinroth, który jako pierwszy obserwował zachowanie się lelków na okazach oswojonych, sądzi, że w ten sposób ptak nie zdradza swej obecności mimo zmiany miejsca, gdyż wygląda jak liść poruszany wiatrem w jedną i drugą stronę. Jest to więc według tego obserwatora mimetyzm ruchu. W ciemności, gdy nie ma się czego obawiać, lelek biega szybko i ceremonii tych nie uprawia.

Może więc nasi przodkowie nazwali lelka nie od jego kołyszącego lotu, ale od jego kołyszących ruchów na ziemi?

Wśród etymologów popularnością cieszy się hipoteza głosząca, że nazwa „lelek” stanowi aluzję do kołyszącego, chybotliwego lotu tego ptaka. Grafika: J. G. Keulemans, źródło: Biodiversity Heritage Library (DP).

Lelek-nietoperz

Były także inne próby objaśnienia etymologii nazwy lelek. Łączono ją na przykład z prasłowiańskim rdzeniem *lil- ‘skóra’, kontynuowanym przez takie leksemy, jak: serbsko-chorwackie lila ‘kora brzozowa’, ‘kora wiśni’, słoweńskie lilek ‘zrzucona skóra żmii’, ‘cienka błonka w jajku’, ‘kora brzozowa’, ‘nietoperz’, bułgarskie lil ‘odarty pień młodej sosny’. W charakterze argumentu przemawiającego za takim pochodzeniem lelka przywodzono fakt, że nazwa ta notowana jest także w znaczeniu ‘nietoperz’, a nietoperz na przykład w językach wschodniosłowiańskich nosi nazwy wywodzące się od słowa oznaczającego skórę (rosyjskie dialektalne kożan, kożanica, ukraińskie każan). Ta etymologia lelka jednak nie zyskała popularności wśród językoznawców.

Lelek-bocian

Nie spotkała się także z powszechną aprobatą hipoteza postulująca genetyczne pokrewieństwo lelka z takimi brzmiącymi podobnie nazwami bociana, jak: ukraińskie łełeka, bułgarskie, serbsko-chorwackie dialektalne lelek, rosyjskie dialektalne lelek, lelok, lilok. Najczęściej bowiem przywołane tu leksemy interpretowane są jako odrębna etymologicznie pożyczka turkijska, powiązana z turecką nazwą bociana leylek, której przypisywany jest rodowód dźwiękonaśladowczy.

Zwolennikiem hipotezy łączącej lelka ze wspomnianymi nazwami bociana był na przykład Andrzej Bańkowski, przy czym twierdził on, że kierunek zapożyczenia był odwrotny: to ludy turkijskie miały przejąć od Słowian omawianą nazwę. Badacz, „biorąc pod uwagę – jak sam to ujął – uderzającą w dialektach słowiańskich wymienność (z powodu tabu) i wielość (około 100) nazw bociana”, a także obecność w dialektach rosyjskich formy leklek o znaczeniu ‘czapla biała; bocian’ oraz fakt, że lelek notowany jest również w znaczeniach ‘nocna jaskółka’ i ‘nocna czapla, ślepowron’ – postulował, iż lelek był pierwotnie onomatopeiczną nazwą bociana, „naśladującą jego klekot na gnieździe, która w dialektach [północnosłowiańskich] została z czasem przeniesiona na czaplę białą (…) i czaplę nocną, tzn. ślepowrona, a w końcu i na jaskółkę nocną, czyli kozodoja (…)”.

♣♣♣

Jak widać, lelek to zagadkowa nazwa, rodząca wiele pytań. Przyznam, że ze wszystkich przedstawionych tu etymologii najbardziej pociąga mnie ta o kołyszącym się na ziemi lelku, po części zapewne dlatego, że jest ona efektem moich własnych poszukiwań. A Wy jak się zapatrujecie na pochodzenie tajemniczego słowa lelek?


Bibliografia:

  • Bańkowski A. (2000), Etymologiczny słownik języka polskiego, t. 1, Warszawa.
  • Boryś W. (2010), Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków.
  • Bralczyk J. (2019), Zwierzyniec, Warszawa.
  • Karłowicz J. (1903), Słownik gwar polskich, t. III, Kraków.
  • Karłowicz J., Kryński A., Niedźwiedzki W. (1902), Słownik języka polskiego, t. II, Warszawa.
  • Machek V. (1968), Etymologický slovnìk jazyka českého, druhé, opravené a doplněné vydáni, Praha.
  • Sławski F. (1970–1974), Słownik etymologiczny języka polskiego, t. IV, Kraków.
  • Sokołowski J. (1958), Ptaki ziem polskich, t. I, Warszawa.
  • Strutyński J. (1972), Polskie nazwy ptaków krajowych, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk.
  • Булаховский Л. А. (1948), Общеславянские названия птиц, „Известия Академии наук СССР. Отделение литературы и языка”, т. VII, вып. 2, s. 97–124.
  • Етимологiчный словник української мови (1989), гол. ред. О. С. Мельничук, т. 3, Київ.
  • Славянские древности. Этнолингвистический словарь (1999), под ред. Н. И. Толстого, т. 2, Москва.
  • Фасмер М. (1986), Этимологический словарь русского языка, перевод с нем. и доп. О. Н. Трубачева, т. II, Москва.
  • Этимологический словарь славянских языков. Праславянский лексический фонд (1987), под ред. О. Н. Трубачева, вып. 14, Москва.

4 myśli na temat “Lelka zagadka wielka

  1. Czekałem na ten wpis zapowiadany już jakiś czas temu. Bardzo dziękuję za pogłębioną analizę. Mnie przekonuje etymologia odwołująca się do kołyszącego lotu. Gdyby nazwa lelka miała być dźwiękonaśladowcza, to brzmiałaby on raczej rerek, a w każdym razie powinnaby była zawierać głoskę „r”. Oczywiście możliwe są rozmaite odpodobnienia, ale mimo wszystko słowo lelek wydaje mi się zbyt odległe od głosu ptaka. Widziałem lelka nieraz i w locie wygląda jak duch wielkiej jaskółki. Czy jego lot jest kołyszący? Nie byłoby to moje pierwsze skojarzenie, ale jego lot jest zachwycający i wydaje mi się najczęściej obserwowanym i przykuwającym uwagę zachowaniem tego ptaka. A wątpię z kolei, żeby dawniej tak dobrze było znane zachowanie na ziemi. Ja lelka na ziemi nigdy nie widziałem. W dawnych nazwach zawsze faworyzuję hipotezy o dźwiękonaśladowczym pochodzeniu, ale tutaj związek nocnego ptaka z lulaniem do snu jest zbyt atrakcyjną etymologią 😉

    1. Dziękuję za tę opinię. Też miałam wątpliwości, czy nasi przodkowie mogli wiedzieć o kołysaniu się lelka na ziemi, ale dwa tropy mogłyby pośrednio za tym przemawiać. Po pierwsze: lelek nosił w niektórych gwarach nazwę śpiuch, czyli ‘śpioch’, która – bez wątpienia – odnosiła się do jego wyglądu podczas spoczynku. Po drugie: w XVI-wiecznym zabytku polszczyzny pojawia się zdanie „Mięso lelkowe jest bardzo zdrowe”; a więc (jeśli chodziło o tego samego ptaka, którego nazywamy obecnie lelkiem) mogłoby to oznaczać, że na lelki polowano, i raczej – jak sądzę – nie na latające nocą osobniki, lecz na te siedzące na ziemi (ponoć lelki tak polegają na swoim kryptycznym umaszczeniu, że podrywają się do ucieczki w ostatniej chwili).
      Nigdy, niestety, nie widziałam lelka, ani w locie, ani tym bardziej siedzącego na ziemi, a marzy mi się spotkanie tego „ducha wielkiej jaskółki” – jak go poetycko nazwałeś. Sokołowski pisał, że „pojawienie się lelka wywołuje pewien nastrój tajemniczości: przypomina on bardziej cień niż żywą istotę”.

    1. Na to węgierskie słowo zwraca uwagę prof. Bralczyk w swoim „Zwierzyńcu”, pisząc, że podobieństwo węgierskiego lélek do polskiego lelek to chyba nie przypadek. Ale przywołane tu fakty językowe świadczą, że węgierskie lélek to rodzime słowo, a nie zapożyczenie słowiańskie, jak sugerował (tak mi się zdaje) wspomniany językoznawca. W każdym razie to bardzo ciekawe podobieństwo – i fonetyczne, i semantyczne (polski lelek notowany jest także w znaczeniach ‘zły duch’, ‘diabeł’).

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s