Chaber, bławatek i bławatnik

Jak się u Was mówi na pospolite niegdyś chwasty zbożowe kwitnące na niebiesko – bławatki, chabry czy modraki? A może jeszcze inaczej? Ja jako dziecko nazywałam je wyłącznie bławatkami. Słowo bławatek brzmiało dla mnie swojsko i sympatycznie, a chaber – jakoś obco i szorstko; nazwy modrak w odniesieniu do tych roślin nigdy się u mnie nie używało. Okazuje się jednak, że jako dziecko nie miałam dobrego wyczucia językowego, bo to bławatek ma obce pochodzenie, a chaber jest słowem rodzimym.

Bławatek to forma zdrobniała od bławat, które wyprowadzane jest od średnio-wysoko-niemieckiego blā (dziś niemieckie blau) oznaczającego ‘kolor niebieski’. Niewykluczone, że forma bławat ukształtowana została pod wpływem takich nazw koloru, jak szkarłat, granat. Bławatami nazywano w dawnej polszczyźnie także kosztowne tkaniny jedwabne, przeważnie koloru niebieskiego, błękitnego. W polszczyźnie funkcjonowały również przymiotniki bławy ‘modroblady, modrawy’ i bławatny / bławatni ‘niebieski, modry, błękitny’.

Chaber natomiast wywodzi się prawdopodobnie od prasłowiańskiego *chъrb i powiązany jest etymologicznie z takimi czeskimi nazwami tej rośliny, jak: chrpa, charba, charpa, charva. Polska forma zdaniem badaczy powstała wskutek przestawki spółgłoski r i wtórnego skojarzenia z rodziną wyrazu chabina ‘rózga, pręt’. Do polskich krewnych chabra zaliczane są gwarowe charp / chrap ‘zarośla’, charpęć ‘gęstwina, zielsko’, chrapięć, chrapięcina, chrabęź, harbędzie, chrapowina ‘zarośla, suche gałęzie’, chrapaki ‘gałęzie’.

O zwierzęciu noszącym nazwę utworzoną od słowa chaber nic mi nie wiadomo, są natomiast ptaki bławatniki, które zawdzięczają swoje imię piórkom w kolorze bławatka lub podobnym. Szafirowe, modre i turkusowe bławatniki żyją w lasach tropikalnych Ameryki Południowej i Środkowej, a ich nazwa posłużyła za podstawę nazwy całej rodziny egzotycznych kuzynów bławatników – bławatnikowatych, do których zalicza się na przykład kapucyn, o którym jakiś czas temu Wam opowiadałam.

Wśród bławatnikowatych znajdziemy też andobławatniki, bławatowce i bławatnikowca, ale one nie mogą się pochwalić bławatkowym / chabrowym upierzeniem.

Dodam jeszcze, że bławatnik był dawniej nie terminem zoologicznym, lecz nazwą właściciela sklepu bławatnego, kupca handlującego drogimi tkaninami zwanymi bławatami.

 

2 myśli na temat “Chaber, bławatek i bławatnik

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s