Co łączy nawałnika z zawilcem?

Ponad tydzień temu zawitał na polskie wybrzeże, przygnany silnym wiatrem, bardzo rzadki u nas gość – nawałnik duży, zwany też nawałnikiem Leacha. Jak nietrudno się domyślić, jego nazwa pochodzi od nawałnicy (← nawała), ta zaś – od czasownika nawalić, utworzonego za pomocą przedrostka na- od walić.

Pomyślałam, że wykorzystam nawałnika jako pretekst do opowieści o zawilcu, który nie znalazł się, niestety, w polu zainteresowania autorów słowników etymologicznych języka polskiego, a który to przypuszczalnie wziął się od tego samego czasownika co nawałnik, z tym że z innym przedrostkiem: zawalić.

Przesłanką dla takiej etymologii zawilca są notowane w ukraińskich i rosyjskich gwarach nazwy trędownika bulwiastego: zawalec’ / zawylec’ (ukr.), zawalec / zawilec (ros.), które łączone są przez autorów „Słownika etymologicznego języka ukraińskiego” pod red. O. Melnyczuka m.in. z polskim słowem zawałki ‘świnka (choroba); twarde, obrzękłe gruczoły na szyi’, funkcjonującym w takim samym lub podobnym znaczeniu także w gwarach wschodniosłowiańskich. (W polszczyźnie forma zawałka oznaczała też ‘gruczoł’: wyróżniano m.in. zawałki łzowe, zawałkę kryskową, czyli trzustkę, zawałkę piersiową, czyli grasicę).

Tworzenie nazw roślin od nazw chorób, które leczono owymi roślinami, było powszechnym zjawiskiem. Sama nazwa rodzajowa trędownika bulwiastego (Scrophularia nodosa) – cenionego w słowiańskiej medycynie ludowej – pochodzi od łacińskiej nazwy gruźlicy węzłów chłonnych, zapożyczonej przez nas w formach skrofuły, skrofuloza. Ale warto także odnotować, że w ludowej terapeutyce rolę lekarstw przypisywano bardzo często roślinom, które swoim kształtem przypominały chorą część ciała lub zmiany chorobowe na ciele. I nie inaczej było w przypadku trędownika bulwiastego: leczono nim guzowate zmiany, narośle, brodawki, krosty itp., gdyż jego kłącze ma postać bulwy o guzowatej powierzchni.

W polszczyźnie nazwa zawilec odnosi się wprawdzie do roślin, które nie są ani podobne do trędownika, ani z nim spokrewnione, ale zawilce – szczególnie zawilec żółty – także wykorzystywane były przez lud jako środek leczniczy, np. zwalczano nim narośle skórne, brodawki. Co więcej, nazwa zawilec odnosiła się niegdyś także do sasanki (kwiaty sasanki alpejskiej podobne są do kwiatów zawilca narcyzowatego i wielkokwiatowego) i pełnika (o podobnych do zawilca liściach i żółtych kwiatach), które spokrewnione są z zawilcami. U Słowian wschodnich (domniemane) genetyczne odpowiedniki zawilca notowane są także w znaczeniach: ‘glistnik jaskółcze ziele’ (roślina mająca szerokie zastosowanie w medycynie ludowej), ‘tulipan dziki’ (nazwa mogła nawiązywać do kształtu cebul tej rośliny, przypominających nabrzmiałe „zawałki”), ‘drobna cebulka jakiejś rośliny’ (motywacja nazwy być może taka sama jak w przypadku tulipana dzikiego).

Niewykluczone więc, że roślina, którą znamy współcześnie pod nazwą zawilec, nie była pierwotnym desygnatem tej nazwy; być może odnosiła się ona początkowo do wspomnianego trędownika i być może powstała na gruncie ruskim. Bardzo możliwe również, że jej pierwotna forma uległa przekształceniu pod wpływem leksemów wilgoć, wilgotny (zawilce gajowe i żółte preferują wilgotne siedliska) albo wić (się), zawijać (kwiaty zawilca gajowego zwijają się o zmierzchu i podczas pochmurnej pogody), zawiły (leksem ten w XVI-XVII w. funkcjonował w znaczeniu ‘zwinięty, skręcony’).

Od dawnego imiesłowu, a obecnie przymiotnika, zawiły (z tym że w znaczeniu ‘podatny na wiatr; wystawiony na wiatr’) wywodzi zawilca autor artykułu zamieszczonego na stronie (dobrze Wam zapewne znanego) projektu „Ojczysty – dodaj do ulubionych”. Z kolei z czasownikiem wić się lub „z rdzeniem *vil- obecnym w rzeczowniku wilgoć” ostrożnie łączy zawilca Monika Kresa z Poradni językowej PWN.

Zachęcam do zapoznania się z tymi hipotezami. I z chęcią dowiedziałabym się, co Wy myślicie o pochodzeniu zawilca

Jedna myśl na temat “Co łączy nawałnika z zawilcem?

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s