Głuszec i głuptak

Co łączy głuszca i głuptaka? Wspólne pochodzenie ich nazw!

Zdaniem wybitnego etymologa Wiesława Borysia przymiotnik głuchy, od którego urobiono nazwę głuszec, i przymiotnik głupi, od którego pochodzi nazwa głuptak, opierają się prawdopodobnie na tym samym, praindoeuropejskim rdzeniu *g(e)leu-, utworzonym od praindoeuropejskiego *gel- o znaczeniu ‘gnieść, ściskać, ugniatać, ulepiać’.

Jak podaje wspomniany badacz w swoim słowniku etymologicznym, pierwotnym znaczeniem prasłowiańskiej postaci przymiotnika głuchy (*gluchъ) było prawdopodobnie ‘ściśnięty, przytłumiony, pozbawiony ujścia, zatkany’, które rozwinęło się w ‘mający zatkane uszy’, a następnie w ‘niesłyszący, niedosłyszący, głuchy’.

Pierwotne znaczenie prasłowiańskiego przodka wyrazu głupi (*glupъ) Boryś rekonstruuje jako ‘ściśnięty, przytłumiony, zagłuszony, przysłonięty, pozbawiony światła, zaciemniony’. Zdaniem badacza omawiane słowo przypuszczalnie odnosiło się pierwotnie do roślin (zagłuszonych, pozbawionych światła przez inne rośliny), a następnie zaczęło oznaczać także inne zaciemnione rzeczy, by w końcu przybrać znaczenie ‘ciemny na umyśle, nierozumny, tępy, głupi; obłąkany, szalony’.

Związki znaczeniowe leksemu głupi z głuchy – jak podaje Boryś – są dobrze widoczne w materiale słowiańskim. W języku słoweńskim na przykład kontynuant prasłowiańskiego przymiotnika *glupъ notowany jest w znaczeniu zarówno ‘głupi’, jak i ‘głuchy’. Warto również zwrócić uwagę, że identyczne znaczenia oboczne ma staro-wysoko-niemieckie toub (dziś niemieckie taub ‘głuchy’, spokrewnione z angielskim deaf ‘głuchy’) i staro-wysoko-niemieckie tumb (dziś niemieckie dumm ‘głupi’, spokrewnione z angielskim dumb ‘głupi; niemy; głuchy’), które funkcjonowało ponadto w znaczeniu ‘niemy’. „Owo mieszanie niemoty z głupotą” – jak to ujął w swojej „Kulturze ludowej Słowian” Kazimierz Moszyński – znajduje odzwierciedlenie także w rosyjskim powiedzeniu durak rodiłsia (dosł. głupiec się urodził), które oznacza ciszę zapadającą nagle podczas rozmowy.

A dlaczego naszych dzisiejszych skrzydlatych bohaterów nazwano tak, a nie inaczej? Otóż głuszec – o czym wspominałam jakiś czas temu na blogu – zawdzięcza swoją nazwę temu, że podczas „wyśpiewywanej” przezeń pieśni godowej głuchnie na krótki czas. Nazwa głuptaka natomiast nawiązuje do jego łacińskiej nazwy rodzajowej Morus, która wywodzi się z greckiego mōrós ‘głupi’ i która wiąże się z faktem, że te będące niegdyś przedmiotem polowań ptaki w sytuacji zagrożenia nie ratowały się ucieczką, lecz w trosce o własne potomstwo pozostawały w gniazdach, stając się łatwym łupem dla człowieka.

Głuptaka i głuszca łączy wspólna geneza ich nazw. Po lewej: głuptak niebieskonogi (Sula nebouxii); fot. oliver.dodd / CC BY / Flickr. Po prawej: głuszec zwyczajny (Tetrao urogallus); fot. Tero Laakso / CC BY / Flickr.

Jedna myśl na temat “Głuszec i głuptak

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s