Jęzornik, czyli gdy ma się długi język

Wszystkiego najlepszego dla miłośników polszczyzny z okazji Międzynarodowego Dnia Języka Ojczystego!

Jako że słowo język oznacza też ‘narząd w jamie ustnej’, który w świecie zwierząt – jak wiadomo – przybiera najróżniejsze, często zdumiewające, formy, to dziś opowiem Wam o etymologii tego właśnie leksemu.

Słowo język jest kontynuantem praindoeuropejskiego *dn̥ģʰū- ‘język’, od którego wywodzą się też takie indoeuropejskie wyrazy oznaczające ‘język’, jak: angielskie tongue, niemieckie Zunge, litewskie liežuvis, łacińskie lingua (od którego pochodzą leksemy lingwistyka, lingwista). W niektórych językach indoeuropejskich słowo to uległo nieregularnemu przekształceniu. Na przykład w językach litewskim i łacińskim w wyniku skojarzenia z czasownikiem oznaczającym ‘lizać’ w nagłosie omawianego wyrazu pojawiło się l-. Z kolei na gruncie prasłowiańskim początkowe *d- w ogóle zanikło.

Wczesną prasłowiańską formę tego leksemu badacze rekonstruują jako †inzū- (←n̥ģʰū-; ģʰ dawało regularnie z, a ūy). Od niej powstało wtórnie prasłowiańskie *ęzykъ. Czyli morfemem głównym w wyrazie język jest -ęzy-. Wygłosowe -k to dawny przyrostek, a nagłosowe j- to tzw. proteza, czyli sztucznie dodana spółgłoska wspomagająca artykulację nagłosowej samogłoski – w tym wypadku nosowego ę. Prasłowiańskie protezy mamy również – jak może pamiętacie z wpisów na blogu – w takich nazwach zwierząt, jak: jeleń, jeż, wąż, węgorz, gąsienica.

Jak podaje w swoim słowniku etymologicznym Wiesław Boryś, „nazwę ważnego organu mowy wtórnie przenoszono na samą mowę, zwłaszcza na mowę określonej społeczności i dalej na nosicieli danej mowy, na lud, plemię, naród”. W staropolszczyźnie bowiem słowo język oznaczało też ‘naród, plemię’.

Najciekawsze jest chyba jednak to, że dwie synonimiczne, odległe brzmieniowo, nazwy specjalistów tłumaczących nam zawiłości naszego języka ojczystego, a także języków obcych – językoznawca i lingwista – mają wspólnego przodka.

A ilustracją dla naszej dzisiejszej opowieści jest jęzornik ryjówkowaty – nietoperz, który potrafi – niczym koliber – zawisnąć w powietrzu, aby długim jęzorem wydobyć z kwiatu nektar i pyłek. Nazwę jęzornik nosi kilka gatunków nietoperzy zamieszkujących Amerykę. Jęzornikami nazywana jest także podrodzina nietoperzy Glossophaginae. Zaliczają się do niej również tacy właściciele „językowych” imion, jak jęzornicznik i językowiec.

etymologia język
Fot. Ryan Somma, źródło: Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s