O duszach, duchach, duszkach i tchórzach

Wśród naszych słowiańskich przodków powszechne były wierzenia o ukazywaniu się dusz ludzkich w postaci zwierząt. Szczególnie często zoomorficzne kształty przybierały dusze pokutujące, ale i dusze ludzi cnotliwych, a nawet ludzi pogrążonych we śnie mogły przybrać postać zwierzęcia – bardzo często ptaka (głównie gołębia, jaskółki, kukułki, słowika, kruka, wrony, jastrzębia, skowronka, puszczyka), nierzadko też ssaka (głównie psa, kota, nietoperza, myszy, a także konia, królika, zająca, kozy, barana, świni, krowy i sarny), gada (węża, jaszczurki) lub płaza (żaby, ropuchy), rzadziej owada czy „robaka” (na przykład w regionie żywieckim, w Małopolsce, mucha latająca zimą po izbie albo robak wykopany z ziemi podczas orki uważane były za duszę pokutującą, w związku z czym nie wolno ich było zabijać; podobnie traktowano w różnych regionach Słowiańszczyzny pszczoły, świetliki, ćmy i motyle dzienne, a nawet pasikoniki i mrówki).

Postać ptaków bardzo często przyjmowały dusze ludzi zmarłych przedwcześnie albo śmiercią nagłą, które w wierzeniach Słowian wyewoluowały w groźne demony. Szczególne znaczenie przypisywano duszom płodów poronionych i spędzonych, niemowląt, które przyszły na świat martwe lub zostały urodzone przez panny lub wdowy i po urodzeniu zabite, dzieci uduszonych niechcący przez matkę podczas jej ciężkiego snu itp. – tzw. porońcom, a także duszom dzieci nieochrzczonych – tzw. niechrzczeńcom. Takie ptakokształtne dusze dzieci pokrzywdzonych przez los znane były w naszym kraju także jako latawce i poterczuki, a Słowianie południowi zwali je navje (Słoweńcy), navije (Serbowie i Chorwaci), nawi (Bułgarzy). Co ciekawe, owe południowosłowiańskie nazwy demonicznych istot przyjmujących postać ptaków powiązane są etymologicznie ze staronordyjskim słowem nā-r ‘trup’, które stanowi pierwszy człon nazwy narwal, odnoszącej się do ssaków morskich i oznaczającej dosłownie ‘trupiego wieloryba’ (opowiadałam o tej nazwie na blogu).

A skąd się wzięło słowo dusza? Jest ono kontynuantem prasłowiańskiego *duša ‘dech, tchnienie’, ‘psychiczny, wewnętrzny świat człowieka, duch’, ‘byt niematerialny, nieśmiertelny, ożywiający ciało’, które utworzone zostało za pomocą przyrostka *-ja od *duchъ (kontynuowanego w polszczyźnie przez duch), opartego na praindoeuropejskim rdzeniu *dʰeu-s- ‘prószyć, rozpraszać się, unosić się kłębami (o kurzu, dymie, parze), wiać, dąć; parować, wyziewać’. Ten sam pradawny rdzeń znajdziemy również w leksemach dech, oddech, dychać i tchnąć, a także – co ciekawe – w nazwie zwierzęcia, które tchnie niemiłą wonią, czyli w słowie tchórz.

Jak podaje Kazimierz Moszyński w swoim monumentalnym dziele „Kultura ludowa Słowian”, „koncepcja duszy-oddechu liczy u Słowian i w ogóle u ludów indoeuropejskich tysiące lat”. W części gwar polskich, a także w innych językach słowiańskich słowo duch do dziś funkcjonuje jako synonim duszy, a słowo dusza nierzadko oznacza ‘oddech’.

Nazwę powiązaną etymologicznie z duszą nosi w świecie zwierząt (oprócz tchórza) m.in. duszek biały – prezentowany tu środkowo- i południowoamerykański nietoperz z podrodziny upiorów (!). A być może pamiętacie z wpisu na blogu, że według jednej z hipotez geneza słowa nietoperz wiąże się z dawnymi słowiańskimi wyobrażeniami o duszach i wampirach / upiorach przyjmujących postać nietoperzy i jego pierwotne znaczenie to ‘to, co jest bez ognia’, ‘to, co nie przeszło przez ogień’ – dawnym Słowianom bowiem znany był obrządek kremacji, zapewniający oddzielenie duszy od związku z martwym ciałem, i magiczne praktyki polegające na pozbywaniu się upiora poprzez spalenie go w glinianym dzbanie.

Duszek biały. Fot. Michael Autumn / CC BY-SA / Wikimedia Commons.

2 myśli na temat “O duszach, duchach, duszkach i tchórzach

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s