O wspólnym przodku dziupli i dupy

W nawiązaniu do ostatnich rozważań o rzyci opowiem Wam dziś co nieco o… dupie i powiązanej z nią etymologicznie dziupli, od której pochodzi nazwa dziuplaki, stosowana w ornitologii jako określenie ptaków gnieżdżących się w dziuplach, różnego rodzaju szczelinach i wnękach. Od dziupli wzięli swoją nazwę także tacy przedstawiciele owadziego rodu, jak marga dziuplanka i bruzdnik dziuplowiec – przedstawiciele rzędu chrząszczy zamieszkujący spróchniałe drzewa liściaste i ich dziuple.

Słowo dupa brzmi dziś wulgarnie (więc proszę mi wybaczyć, że jeszcze nie raz ono padnie), ale nie zawsze tak było. Początkowo było ono prawdopodobnie… eufemizmem, którym zastępowano nieelegancką rzyć. Dupa wywodzi się bowiem z prasłowiańskiego *dupa, które oznaczało – jak podaje Wiesław Boryś – ‘wgłębienie, zagłębienie naturalne w ziemi, w skale, w drzewie, w ciele’, ‘celowo zrobione zagłębienie w ziemi, w drzewie’.

To dawne znaczenie omawianego leksemu zachował m.in. jego bułgarski odpowiednik genetyczny: dupka ‘otwór, dziura; dół, jama; nora, barłóg zwierzęcia’. W gwarach polskich dupka to ‘otwór w żarnach’, dupa to także ‘tył, spód (np. wozu)’, dupny to ‘wypróchniały, wydrążony’, dupnowaty zaś znaczy ‘dziuplasty’.

Bazą prasłowiańskiego *dupa był praindoeuropejski rdzeń *dʰeu-b- / *dʰeu-p- ‘głęboki, wydrążony’, od którego też wzięło swój początek prasłowiańskie *duṕa (z miękkim p) ‘jama, dziura, dziupla’, kontynuowane w polszczyźnie przez dziuplę.

Dziupla to jeden z nielicznych polskich wyrazów z tzw. l epentetycznym (wstawnym), które pojawiało się w prasłowiańszczyźnie po zmiękczonych przez j spółgłoskach wargowych p, b, v, m. Formy z l epentetycznym są typowe dla języków wschodnio- i południowosłowiańskich (z wyjątkiem bułgarskiego), natomiast w językach zachodniosłowiańskich l epentetyczne zanikło. Do polskich reliktów z l epentetycznym zalicza się obok dziupli m.in. bluszcz, budowla, grobla, kropla, niemowlę.

Co ciekawe, na tym samym praindoeuropejskim rdzeniu co dupa i dziupla opiera się także rzeczownik dno, będący kontynuantem prasłowiańskiego *dъno ‘spód czegoś, dno’, które powstało w wyniku uproszczenia wcześniejszego *dъbno (*bn → *n). W świecie zwierząt nazwę utworzoną od dna nosi np. dennik – ryba morska z rodziny dennikowatych, spotykana także w Bałtyku.

Jako ciekawostkę dodam, że od praindoeuropejskiego rdzenia *dʰeu-b- / *dʰeu-p- wywodzi się też m.in. angielskie deep i niemieckie tief ‘głęboki’.

Klasyczny dziuplak – dzięcioł. (Zdjęcie na licencji CC0).

Jedna myśl na temat “O wspólnym przodku dziupli i dupy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s