Owadzie psotniki

Dziś będzie o psotnikach – maluśkich owadach, które potrafią nieźle napsocić. Na przykład spałaszować nasze cenne antyki, woluminy, zbiory filatelistyczne i entomologiczne oraz zapasy w spiżarni.

Podejrzewam jednak, że o nazwie tych owadów mogło zadecydować nie tylko to, że w naszych mieszkaniach niektóre z gatunków psotników stają się szkodnikami, ale także brzmienie naukowej nazwy rzędu, który tworzą: Psocoptera (która z ‘psotą’ nie ma nic wspólnego), lub nazwy jednego z rodzajów psotników: Psocus.

Natknęłam się wprawdzie w internecie na informację, że polska nazwa tych przedstawicieli entomofauny (zwanych też gryzkami) jest błędnym tłumaczeniem wspomnianej nazwy Psocoptera, ale nie wydaje mi się, żeby to była prawda. Ja bym tu raczej widziała inspirację ową nazwą, skojarzenie jej z podobnym w warstwie fonetycznej rodzimym słowem, które semantycznie może nawiązywać do szkodliwej działalności niektórych psotników w naszych domostwach (na przykład psotnika kołatka i psotnika zakamarnika – najczęstszych nieproszonych gości z tego owadziego rodu).

Leksem psotnik w znaczeniu ‘owad Troctes’ notowany jest w tzw. słowniku warszawskim z początków ubiegłego wieku. Troctes to synonimiczna nazwa rodzaju Liposcelis, do którego należy przywołany wyżej psotnik kołatek, zwany potocznie wszą książkową. Wspomniany słownik łączy nazwę owadziego psotnika z przymiotnikiem psotny. A przymiotnik ten, jak wiadomo, został utworzony od rzeczownika psota, mającego rodowód prasłowiański i wywodzącego się od prasłowiańskiego przymiotnika kontynuowanego przez polskie psi, który z kolei utworzony został od – dobrze już nam znanej – prasłowiańskiej nazwy psa kontynuowanej przez polskie pies. A więc mamy kolejną nazwę przedstawicieli fauny – obok pieśca vel piesaka – powiązaną etymologicznie z nazwą naszych merdających ogonem domowników.

Jak podaje w swoim słowniku etymologicznym Wiesław Boryś, pierwotnym znaczeniem słowa psota było ‘to, co jest psie, właściwe psu, przypisywane psom’, negatywne zabarwienie owego leksemu zaś wiąże się „ze stosunkiem do tego zwierzęcia, widocznym też np. w związkach wyrazowych typu psi grzyb ‘niejadalny grzyb’, psi czas, psia pogoda ‘zła, deszczowa pogoda’, psie życie ‘nędzne, podłe życie’”. Współczesne znaczenie słowa psota to ‘figiel’, a słowa psotnik – ‘figlarz’, ale dawniej psota oznaczała też ‘rozpustę, chuć’, ‘nierząd’, ‘stratę, szkodę’, a psotnik – ‘rozpustnika, sprośnika’, ‘obłudnika, niegodziwca’, ‘szkodnika’.

Psotniki zżerające nam meble, książki i inne przedmioty może i są w naszych oczach szkodnikami i niegodziwcami, ale one po prostu robią swoje, co im natura każe…

A o tym, czym się trudni jeden z przedstawicieli psotników oraz jego dalsi kuzyni, pięknie napisał w swojej „Drodze 816” Michał Książek, którego twórczość ogromnie cenię. Nie mogłam więc nie podzielić się z Wami tym oto urywkiem ze wspomnianej książki:

(…) Sędziwe modlitewniki toczyły owady.
Jeden z nich poruszył się, gdy podniosłem wieczko pudełka, a potem okładkę i światło dosięgło jego oczu. Tkwił w głębokim chodniku wygryzionym w litaniach, kolędach i modlitwach. To był chyba kołatek domowy, Anobium punctatum, albo kołatek uparty, Anobium pertinax. Małe korytarzyki mogły świadczyć o obecności psotnika kołatka, Liposcelis terricolis, a inne od wszystkich, poprowadzone tylko przez papier, zdradzały być może, obecność pustoszka kradnika, Ptinus fur, ze sławnej rodziny pustoszowatych. Chrząszcze i larwy zżerały bezczelnie zapewnienia o Niebie i obietnice życia wiecznego. A pustosz, owad rodem z apokalipsy, siał pustkę w tekście świętych pism. Te chodniki, nadżerki, te owadzie korytarze wyglądały jak sama treść zacnych ksiąg. Co z nami będzie? Ano Liposcelis terricolis, Anobium punctatum, Anobium pertinax. I Ptinus fur.

Na zdjęciach: różni przedstawiciele psotników, w różnych stadiach rozwojowych.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s