Palczak i pierścienice

Palce przedstawicieli fauny bywają czasami na tyle niezwykłe, że decydują o nazwie ich właścicieli. Jako przykład może służyć PALCZAK – endemiczna małpiatka Madagaskaru odznaczająca się długimi palcami, spośród których wyróżnia się znacznie cieńszy od pozostałych, niezwykle gibki palec środkowy. Służy on palczakowi do wykrywania larw owadów metodą opukiwania pni drzew i do wydłubywania z nich ofiar. Palec ten według wierzeń tubylców ma też magiczne właściwości: jeśli zostanie skierowany przez palczaka w stronę człowieka, ten niechybnie umrze.

Nasz dzisiejszy bohater znany jest również pod osobliwie brzmiącą nazwą aj-aj. Przejęliśmy ją prawdopodobnie z języka angielskiego, w którym ma ona formę aye-aye. Podobnie zwie się palczak także w innych językach. Zdaniem angielskiego etymologa E. Kleina nazwa ta wywodzi się z języka malgaskiego i jest onomatopeją naśladującą głos palczaka. Inne źródła podają z kolei, że nazwa aj-aj jest przekształceniem malgaskiego heh-heh oznaczającego ‘nie wiem’ lub ‘nie znam’, które służyło jako tabuistyczne określenie palczaka, uważanego za zwierzę demoniczne.

Co się zaś tyczy słowa palec, ma ono ciekawą etymologię. Pierwotnie oznaczało ono ‘kciuk’, a wywodzi się od niezachowanego prasłowiańskiego przymiotnika †palъ ‘gruby’, który z kolei jest kontynuantem praindoeuropejskiego *pōlo- ‘gruby mocny’, będącego podstawą także łacińskiego pollex ‘kciuk’. Co ciekawe, od tego samego prasłowiańskiego przymiotnika wywodzi się też słowo pałka.

Na gruncie polskim pierwotne znaczenie omawianego leksemu zostało uogólnione na wszystkie palce. W ten sposób palec wyparł kontynuant prasłowiańskiego *pŕ̥stь ‘palec’, który zachował się tylko w takich derywatach, jak naparstek i pierścień, i którego podstawą było praindoeuropejskie *pr̥sto- ‘coś sterczącego, wystającego na zewnątrz, do góry’.

W odróżnieniu od polszczyzny w wielu innych językach słowiańskich kontynuanty prasłowiańskich słów oznaczających ‘kciuk’ i ‘palec’ zachowały się w pierwotnym znaczeniu. Na przykład w języku czeskim palec to ‘kciuk’, a prst to ‘palec’.

W świecie zwierząt nazwę pochodzącą od wspomnianego prasłowiańskiego słowa oznaczającego ‘palec’ noszą PIERŚCIENICE (zalicza się do nich chociażby dżdżownica i pijawka).

A wracając jeszcze do palczaka, warto odnotować, że nosi on w języku rosyjskim ciekawą, oryginalną nazwę: rukonożka ‘rękonóżka’.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s