Trzyszcz z wytrzeszczonymi oczami

Pamiętacie, skąd się wzięła nazwa wyrak? Od znanego gwarom czasownika wyraczyć ‘wytrzeszczyć, wybałuszyć oczy’, który utworzono z kolei od słowa rak (oczy raków osadzone są na słupkach, a więc jak gdyby wytrzeszczone). W gwarze kurpiowskiej słowo wyrak oznacza ‘straszydło’ i można nim nazwać mało urodziwego człowieka o wyłupiastych oczach. Zoolodzy natomiast nazwali wyrakami drapieżne ssaki naczelne odznaczające się ogromnymi oczami.

Okazuje się, że są też inne zwierzęta, które noszą nazwę odnoszącą się pierwotnie do człowieka o wyłupiastych oczach, mianowicie trzyszcze – chrząszcze z rodziny biegaczowatych (spotykane i w naszym kraju), które patrzą na świat wielkimi, wypukłymi oczami.

Oprócz trzyszcza w charakterze nazwy człowieka o wyłupiastych oczach funkcjonowały też formy wytrzyszcz, wytrzeszcz. Wytrzeszcz to także staropolska nazwa rysia, który uważany był za zwierzę obdarzone wyjątkowo bystrym wzrokiem. Polszczyźnie znane są ponadto takie słowa, jak: trzeszcze, trzeszczaki ‘wielkie oczy, gały’, wytrzeszczaki ‘oczy zająca’ (termin myśliwski), trzeszczowaty ‘wytrzeszczony, wyłupiasty’ (także jako termin okulistyczny).

Jak nietrudno się domyślić, wszystkie te leksemy pochodzą od czasownika wytrzeszczać, który miał też postać wytrzyszczać. A co ciekawe, czasownik ten pozostaje w łączności etymologicznej z czasownikami trzeszczeć, trzaskać, które mają prasłowiańską, dźwiękonaśladowczą genezę. Zdaniem Wiesława Borysia pierwotnym znaczeniem słowa wytrzeszczać mogło być ‘otwierać z trzaskiem’, które następnie rozwinęło się w ‘rozwierać, szeroko otwierać (oczy)’.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s