Czy czajka była mewą?

Nazwy czajki w wielu językach europejskich mają dźwiękonaśladowczy rodowód. Grafika: J. Gould, H. C. Richter, źródło: Biodiversity Heritage Library (DP).

Czajka to – obok Dudka, Wróbla, Sikory i Bąka – jedno z najczęstszych polskich nazwisk wywodzących się od nazw ptaków. Może przodkowie osób noszących nazwisko Czajka zasłużyli sobie na nie specyficzną fryzurą, budzącą skojarzenie z zadziornie sterczącymi piórami na głowie czajki. A może nazwano ich imieniem tegoż ptaka, bo zwodzili i uciekali się do oszustwa – niczym czajka udająca ranną, z uszkodzonym skrzydłem, aby odciągnąć uwagę drapieżnika zagrażającego jej rodzinie. A może wreszcie nadano im taki przydomek ze względu na ich krzykliwość, którą to przypisuje się czajce, mającej w zwyczaju podnosić głośny krzyk, gdy ktoś znajdzie się w pobliżu jej gniazda. Nie bez powodu w XVIII-wiecznej nomenklaturze ornitologicznej ptak ten występował pod nazwą czajka krzykacz.

Jak cię słyszą, tak cię piszą

O tym, że głos czajki działał na wyobraźnię naszych przodków językowych, świadczą także takie gwarowe nazwy tego ptaka, jak kiwitka, kiwita, kiwutka, których podstawę stanowi onomatopeja naśladująca głos czajki, przedstawiany często przez polskich ornitologów jako dwusylabowe „ki-wit”.

Dźwiękonaśladowczą nazwę nosi czajka także w innych językach, np.: niemieckie Kiebitz, niderlandzkie kievit, angielskie peewit / pewit, łotewskie ķīvīte, słowackie cíbik, rosyjskie чибис [czibis], пигалица [pigalica], białoruskie кнігаўка [knihauka].

Kto dał głos?

Ale co ciekawe, od onomatopei wywodzi się również sama czajka, z tym że być może naśladującej głos nie naszej czubatej bohaterki, lecz mewy! A podstawą do takich podejrzeń jest to, że w niektórych językach słowiańskich genetyczne odpowiedniki omawianej dziś nazwy odnoszą się właśnie do mewy. Za tym, że nazwę czajka nosiła pierwotnie mewa, mogłyby przemawiać także takie niesłowiańskie nazwy mewy, jak łotewskie kaija, estońskie kajak, fińskie kajava, które zdaniem badaczy opierają się na podobnym dźwiękonaśladowczym rdzeniu co czajka. A ów rdzeń tkwiący w czajce etymolodzy rekonstruują zazwyczaj jako *kē- (ē oznacza długie e, które jako samogłoska przednia zmiękczało poprzedzającą spółgłoskę k). Czy taki zestaw głosek odzwierciedla trafniej wokalizacje czajek czy raczej mew? Wydaje się, że tych drugich. W literaturze ornitologicznej dźwięki wydawane przez różne gatunki mew często przedstawiane są za pomocą połączeń głosek k i e, np.: „kek-kek”, „kew-kew”, „kiew-kiew”, „kjau-kjau”, „ejk-ejk-ejk”.

Głos mewy małej (Hydrocoloeus minutus). Autor nagrania: Alan Dalton, źródło: xeno-canto, CC BY-NC-SA 4.0. Udostępniane na licencji CC BY-NC-SA 4.0.
Głos mewy śmieszki (Chroicocephalus ridibundus). Autor nagrania: Christian Bøggild, źródło: xeno-canto, CC BY-NC-SA 4.0. Udostępniane na licencji CC BY-NC-SA 4.0.
Głos rybitwy rzecznej (Sterna hirundo). Autor nagrania: Uku Paal, źródło: xeno-canto, CC BY-NC-SA 4.0. Udostępniane na licencji CC BY-NC-SA 4.0.
Istnieje przypuszczenie, że nazwa „czajka” odnosiła się pierwotnie do mewy. Grafika zaczerpnięta z publikacji „Cassell’s book of birds”, źródło: Biodiversity Heritage Library (DP).

Leżąca u podstaw czajki onomatopeja *kē- to bardzo wczesna prasłowiańska forma, która na gruncie prasłowiańskim rozwinęła się regularnie w *ča- (zaszło tu zjawisko tzw. pierwszej palatalizacji, czyli przejście spółgłoski k, zmiękczonej przez następującą po niej samogłoskę przednią, w tym wypadku ē, w spółgłoskę č ; długie ē z kolei w takich warunkach rozwijało się ostatecznie w a). Od owej onomatopei Prasłowianie utworzyli nazwę *čaja (kontynuowaną przez polskie dialektalne czaja i czeskie dialektalne čaja ‘czajka’), a od niej z kolei – za pomocą sufiksu -ьka – formę *čajьka, która dała m.in. polską czajkę i brzmiące niemal identycznie, ale oznaczające ‘mewę’ rosyjskie, białoruskie, bułgarskie чайка [czajka].

O tym, że nazwa czajka odnosiła się pierwotnie do mewy i dopiero z czasem przeniesiona została „na podobną do niej czajkę”, przekonany jest Andrzej Bańkowski, autor „Etymologicznego słownika języka polskiego”. Inni językoznawcy w tej kwestii nie zajmują tak zdecydowanego stanowiska, informując jedynie lakonicznie, że nazwa czajka wzięła się od onomatopei naśladującej krzyk ptaka. Nie pozostaje więc nic innego, jak wsłuchać się w odgłosy wydawane przez czajki i mewy i spróbować wyrobić sobie własne zdanie na temat tego, kto komu ukradł imię – czajka mewie czy mewa czajce.


Bibliografia:

  • Bańkowski A. (2000), Etymologiczny słownik języka polskiego, t. 1, Warszawa.
  • Boryś W. (2010), Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków.
  • Czarnecki Z., Dobrowolski K. A., Jabłoński B., Nowak E. (1990), Ptaki Europy, Warszawa.
  • Mańczak W. (2017), Polski słownik etymologiczny, Kraków.
  • Sławski F. (1952–1956), Słownik etymologiczny języka polskiego, t. I, Kraków.
  • Słownik prasłowiański (1976), pod red. F. Sławskiego, t. II, Wrocław–Warszawa– Kraków–Gdańsk.
  • Sokołowski J. (1958), Ptaki ziem polskich, t. I-II, Warszawa.
  • Strutyński J. (1972), Polskie nazwy ptaków krajowych, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk.
  • Булаховский Л. А. (1948), Общеславянские названия птиц, „Известия Академии наук СССР. Отделение литературы и языка”, т. VII, вып. 2, s. 97–124.
  • Етимологiчный словник української мови (2012), гол. ред. О. С. Мельничук,т. 6, Київ.
  • Крылов Г. А. (2005), Этимологический словарь русского языка, Санкт-Петербург.
  • Рябицев В. К. (2001), Птицы Урала, Приуралья и Западной Сибири. Справочник-определитель, Екатеринбург.
  • Фасмер М. (1986), Этимологический словарь русского языка, перевод с нем. и доп. О. Н. Трубачева, т. I–II, Москва.
  • Фасмер М. (1987), Этимологический словарь русского языка, перевод с нем. и доп. О. Н. Трубачева, т. III–IV, Москва.
  • Цыганенко Г. П. (1989), Этимологический словарь русского языка. Более 5 000 слов, изд. 2-е, перераб. и доп., Киев.
  • Черных П. Я. (1999), Историко-этимологический словарь современного русского языка, т. I–II, Москва.
  • Этимологический словарь славянских языков. Праславянский лексический фонд (1977), под ред. О. Н. Трубачева, вып. 4, Москва.

Jedna myśl na temat “Czy czajka była mewą?

  1. Jak na pewno autor wie, po rosyjsku mewa to czajka. Wiec dlaczego mialoby tak nie byc w dawnej polszczyznie

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s