Jeż — pożeracz żmij

etymologia-slowa-jez
Słowo „jeż” ma praindoeuropejski rodowód. Grafika: A. Thorburn, źródło: Biodiversity Heritage Library (DP).

„Dokąd tupta nocą jeż…” – wielu z nas, wychowanych na „Domowym przedszkolu”, dziesiątki razy wyśpiewywało te słowa. No więc dokąd zmierza nocą jeż? Do stołówki – a jakże! A w stołówce czekają owady, larwy, ślimaki, węże, żmije. Tak, nasz milusiński bohater może zjeść nawet jadowitą żmiję zygzakowatą. I jak się okazuje, właśnie owej kulinarnej słabości do żmij zawdzięcza on swoje imię! A imię to ma bardzo stary rodowód: jeż „przytuptał” do nas z odległej epoki praindoeuropejskiej. I jego historia łączy się z historią węża i węgorza, którą przedstawiałam już na blogu (tutaj można ją znaleźć). Czytaj dalej

Reklamy

Irbis — tajemniczy przybysz z ałtajskim rodowodem

etymologia-nazwy-irbis-pantera
Nazwa „irbis”, znana licznym językom, ma swoje źródło w językach ałtajskich. Grafika: Wyman & Sons Limited, źródło: Biodiversity Heritage Library (DP).

Zainspirowana wczorajszymi obchodami Dnia Pantery Śnieżnej, zwanej także irbisem, postanowiłam opowiedzieć miłośnikom etymologii o nazwach tego przepięknego mieszkańca surowych gór Azji, który – niestety – może wkrótce zniknąć z naszej planety, jeśli nie będziemy go wystarczająco chronić.

Zacznijmy od egzotycznie brzmiącego słowa irbis. Skąd się wzięło? Otóż do naszego języka trafiło jako zapożyczenie z języka rosyjskiego, który z kolei przejął je – jak się powszechnie przyjmuje – z języka mongolskiego. W identycznej formie poświadczone jest ono w języku mongolskim klasycznym, we współczesnym mongolskim natomiast funkcjonuje w formie irwes, gdzie ma także ogólne znaczenie ‘lampart, pantera’. Czytaj dalej

Gacek — latający w gaciach

etymologia nazwy slowa gacek
Co „gacek” ma wspólnego z „gaciami”? Grafika: A. Thorburn, źródło: Biodiversity Heritage Library (DP).

Zgodnie z obietnicą daną w ostatnim wpisie, w którym była mowa o nietoperzu, dzisiejszą opowieść poświęcę gackowi. Imię tego obdarzonego wyjątkowo wielkimi uszami przedstawiciela chiropterofauny stało się także, jak dobrze wiemy, określeniem człowieka, którego natura wyposażyła w równie pokaźne zewnętrzne narządy słuchu. W gwarach gackiem nazywano też psa z długimi uszami oraz żartobliwie małe dziecko.

A skąd się wziął ów gacek? Tak jak sugeruje tytuł dzisiejszej opowieści, gacek skoligacony jest prawdopodobnie z gaciami. Jednak w swojej pierwotnej postaci związany był on także z nietoperzem. Jak pamiętacie, słowo nietoperz podlegało, wskutek swojej nieprzejrzystości oraz w wyniku działania tabu, różnorakim przekształceniom. Czytaj dalej

Nietoperz to nie ptak

etymologia słowa nazwy nietoperz
Słowo „nietoperz” – jak przystało na nazwę nocnego zwierzęcia – spowite jest dla etymologów mrokiem tajemnicy. Grafika: A. Beaumont, E. Vauthey, źródło: Biodiversity Heritage Library (DP).

Nie ma u Słowian drugiej nazwy złożonej, która naraziłaby się na tyle zniekształceń – pisał o słowie nietoperz Aleksander Brückner, autor pierwszego pełnego polskiego słownika etymologicznego. Nietopierz, niedoperz, niedopierz, latoperz, latopierz, latopyrz, kacopyrz, gacopierz, krzętopérz, mętoperz, mentopirz, szętopiérz – to przykładowe gwarowe nazwy tego zwierzęcia. Po raz pierwszy leksem ten notowany jest w zabytkach języka polskiego w XV wieku jako nietopyrz, a od XVI wieku zaświadczony jest w formie nietoperz, nietopierz, niedopyrz. Czytaj dalej

Mrówka w formalinie

etymologia nazwy słowa mrówka
„Mrówka” to słowo sięgające swoim rodowodem epoki praindoeuropejskiej. Grafika: na podstawie ilustracji J. Lubbocka, źródło: Biodiversity Heritage Library (DP).

„I mrówka ma swój gniew!” – głosi mądrość ludowa. I gniew ten ma postać toksycznego kwasu mrówkowego, który w nomenklaturze naukowej zwie się Acidum formicum. A w nazwie tej kryje się formica – łacińska ‘mrówka’. Pojawia się ona także w formaldehydzie, synonimicznej nazwie aldehydu mrówkowego (który ma właściwość utleniania się do kwasu mrówkowego), i w formalinie – nazwie roztworu formaldehydu. I te znane nam ze szkoły nazwy związków chemicznych łączy – co może wielu zaskoczyć – związek pokrewieństwa z naszą rodzimą mrówką.Wyrazy mrówka i formica wywodzą się bowiem od tego samego przodka: praindoeuropejskiej nazwy tego owada funkcjonującej w różnych wariantach fonetycznych: *morṷi- / *morm- / *mouro- / *ṷorm-. Czytaj dalej

Jej łaskawość łasica

etymologia słowa nazwy łasica
Nazwa „łasica” nie ma jednoznacznej etymologii. Grafika: A. Thorburn, źródło: Biodiversity Heritage Library (DP).

Łasica – zwierzątko, które długo wiązano z pewną damą sportretowaną przez Leonarda da Vinci, aż w końcu uznano, że owa dama pozowała jednak z gronostajem. Dawniej, zanim na dobre rozpanoszyły się w domostwach koty, rolę strażnika chroniącego gospodarstwo przed inwazją gryzoni i jednocześnie czteronożnego domowego ulubieńca spełniały właśnie łasice, zwane też łaskami. Jak podaje Aleksander Brückner, autor pierwszego pełnego polskiego słownika etymologicznego, łasica „przed kotem dziatwę i domowych bawiła a łatwo ugłaskać się dawała” i to właśnie przymilnemu usposobieniu, skłonności do łaszenia się zawdzięcza ona swoje imię (znane też pozostałym językom słowiańskim, np. czeskie lasice, ukraińskie łasycja, serbsko-chorwackie lasica). Czytaj dalej

Nie taki wilk straszny, jak go… nazywają

etymologia nazwy słowa wilk
Nie taki wilk straszny, jak go malują. Ale to właśnie jego drapieżna natura zaważyła na tym, jak go nazwano. Źródło grafiki: Biodiversity Heritage Library (DP).

Dziś będzie o wilku mowa – słowie, które swoim rodowodem sięga epoki praindoeuropejskiej. Wilk, tak samo jak niedźwiedź, z dawien dawna budził z jednej strony podziw, z drugiej zaś – strach. I choć imię tego „psa leśnych duchów” – jak postrzegali wilka Hucułowie – okryte było u Słowian, podobnie jak imię niedźwiedzia, tabu (stąd powiedzenia: Nie wywołuj wilka z lasu; O wilku mowa, a wilk tuż-tuż), to jednak nie zastąpiono pierwotnej nazwy wilka eufemistycznym określeniem, jak to zdarzyło się w przypadku praindoeuropejskiej nazwy niedźwiedzia (o czym opowiadałam tutaj). Przypomnę: słowo niedźwiedź, o etymologicznym znaczeniu ‘miodojad’, zastąpiło praindoeuropejską nazwę oznaczającą pierwotnie ‘niszczyciela’, ‘tego, który rozszarpuje’, ‘zabójcę’. Jak się okazuje, podobną „groźną” nazwę nosi do dziś w wielu językach indoeuropejskich, w tym i w naszym, wilk. Czytaj dalej

Świetlana przeszłość rysia

etymologia słowa ryś
Odpoczywający ryś euroazjatycki (Lynx lynx). Słowa „ryś” i „lynx” mają wspólną etymologię. Źródło grafiki: Biodiversity Heritage Library (DP).

Ryś – nazwa jednego z dwóch polskich przedstawicieli dzikich kotowatych, sympatycznie brzmiąca, jak zdrobnienie imienia Ryszard. Ze spieszczonym Rysiem jednak niemająca nic wspólnego. Nie ma też nic wspólnego z prawdą rozpowszechniana tu i ówdzie informacja, jakoby nazwa ryś powiązana była etymologicznie z przestarzałym synonimem przysłówka kłusemrysią (biec rysią ‘biec kłusem’). Prawdą jest natomiast, że nazwa ta spokrewniona jest ze swoim łacińskim odpowiednikiem: lynx, który stał się nazwą gatunkową zamieszkującego nasze lasy rysia euroazjatyckiego (Lynx lynx). Ale jak to możliwe, że dwa odmienne pod względem fonetycznym słowa: ryś i lynx mają wspólne korzenie? Wszystko byłoby prostsze i bardziej przejrzyste, gdyby słowiański ryś nie był takim kocim indywidualistą, który postanowił zboczyć z wytyczonej ścieżki… Czytaj dalej