Etymolog na tropach Darwina i polskich przyrodników cz. 2

darwin-i-zwierzeta-nazwane-na-jego-czesc
Darwin i nazwane na jego cześć gatunki zwierząt. Od lewej zgodnie ze wskazówkami zegara: jaszczurka Homonota darwinii, żaba Pleurodema darwinii, chrząszcz Psephenus darwinii, widłonóg Cosmocalanus darwinii, ptak modrotanagra Darwina, wąsonóg Trianguloscalpellum darwinii, jaszczurka Liolaemus darwinii. Autorzy: P. Oudart, B. Waterhouse Hawkins, G. S. Brady, J. Gould, F. P. C. Hoek, Elliot & Fry. Źródło: Biodiversity Heritage Library i Wikimedia Commons (DP).

Pierwszą część opowieści o eponimach upamiętniających Charlesa Darwina zakończyłam nazwami wymarłych zwierząt. A dziś od nich zacznę.

Przyznacie, że nikt nie zasłużył na „swojego” dinozaura bardziej niż twórca teorii ewolucji. Zadedykowano mu więc gatunek patagońskiego teropoda Aniksosaurus darwini. Jego nazwa oznacza dosłownie ‘wiosennego jaszczura Darwina’, a wzięła się ona stąd, że szczątki tego prehistorycznego stworzenia znaleziono 21 września 1995 roku – pierwszego dnia wiosny na półkuli południowej.

Autorowi dzieła „O powstawaniu gatunków” zadedykowano ponadto rodzaj azjatyckich pterozaurów Darwinopterus, którego holotypem jest Darwinopterus modularis, opisany po raz pierwszy w 2009 roku, czyli w 200. rocznicę urodzin Darwina i 150. rocznicę publikacji wspomnianego wiekopomnego dzieła.

Do grona wymarłych zwierząt noszących nazwę honorującą angielskiego przyrodnika zaliczyć należy – niestety – także dwa gatunki ssaków, które stąpały po naszej planecie jeszcze za życia Darwina i które miał on szczęście obserwować podczas słynnej podróży statkiem HMS Beagle. Mowa o galapagosku Darwina, znanym naukowcom jako Nesoryzomys darwini – endemicznym galapagoskim gryzoniu z rodziny chomikowatych, oraz o występującym niegdyś wyłącznie na Falklandach wilczaku (wilku) falklandzkim, którego wschodni podgatunek funkcjonuje w taksonomii jako Dusicyon australis darwinii. Darwin dostrzegł zagrożenie, jakie niosło dla jedynego przedstawiciela psowatych na Wyspach Falklandzkich postępujące osadnictwo, i słusznie przewidział, że w niedługim czasie wilczak falklandzki podzieli los ptaka dodo.

nesoryzomys-darwini-i-dusicyon-australis-darwinii
Dwa gatunki zwierząt, z którymi zetknął się Darwin podczas słynnej podróży dookoła świata i które nazwano na jego cześć: wymarły już wilczak falklandzki, którego wschodni podgatunek nosi nazwę Dusicyon australis darwinii, i liściouch Darwina, znany nauce jako Phyllotis darwini. Autorzy: J. G. Keulemans i G. R. Waterhouse, źródło: Biodiversity Heritage Library (DP).

Niestety, do tego grona dołączyć może także nibylis Darwina, zwany też lisem Darwina (systematyce znany jako Lycalopex fulvipes) – krytycznie zagrożony urodziwy południowoamerykański drapieżnik z rodziny psowatych, o którego istnieniu doniósł światu nauki właśnie Darwin.

Zagrożony jest także podgatunek owcy dzikiej Ovis ammon darwini (w polskiej zoologii: owca mongolska), zadedykowany Darwinowi przez słynnego odkrywcę azjatyckiego dzikiego konia Nikołaja Przewalskiego (jak widać, świat nauki zawdzięcza mu też odkrycie azjatyckiej dzikiej owcy).

Na szczęście nie wzbudza na razie niepokoju przetrwanie innego gatunku ssaka, który zadedykowano Darwinowi i z którym ów badacz zetknął się w Ameryce Południowej, a mianowicie liścioucha Darwina, w taksonomii funkcjonującego jako Phyllotis darwini – gryzonia z rodziny chomikowatych.

nibylis-darwina-i-darwinopterus
Znajdujący się na granicy wymarcia nibylis Darwina i wymarły latający gad Darwinopterus modularis. Autorzy: F. B. Bórquez (CC BY-SA 2.0), N. Tamura (CC BY 3.0). Źródło: Wikimedia Commons. Udostępniane na licencji CC BY-SA 4.0.

Nie wydaje się też zagrożona modrotanagra Darwina, światu nauki znana jako Pipraeidea bonariensis darwinii – podgatunek modrotanagry żółtobrzuchej, południowoamerykańskiego ptaka zaliczanego do wróblowych.

Różny jest natomiast status gatunków gadów i płazów, które zadedykowano twórcy teorii ewolucji – jedne są dość powszechne i nie wymagają troski, inne znowuż są zagrożone i wymagają ścisłej ochrony. A pochodzą one z przeróżnych zakątków świata. Nie mogło oczywiście zabraknąć wśród nich przedstawicieli herpetofauny Wysp Galapagos, Ameryki Południowej i Australii, których przyrodę badał Darwin podczas słynnej podróży.

Na szczególne wyróżnienie zasługuje tutaj Chelonoidis nigra darwini, czyli krytycznie zagrożony wyginięciem podgatunek galapagoskiego żółwia słoniowego, który zainspirował Darwina – tak jak i słynne galapagoskie „zięby” – do rozważań o pochodzeniu gatunków. Część naukowców uważa, że poszczególne podgatunki tego długowiecznego gada różnią się w tak dużym stopniu, iż należałoby podnieść je do rangi gatunku. Czyli mielibyśmy do czynienia z gatunkiem żółwia nazwanym na cześć Darwina: Chelonoidis darwini.

chelonoidis-darwini
Po lewej: nazwana na cześć Darwina południowoamerykańska jaszczurka Diplolaemus darwinii, czyli legwan Darwina; autor: B. Waterhouse Hawkins, źródło: Biodiversity Heritage Library (DP). Po prawej: Darwin mierzący prędkość poruszania się galapagoskiego żółwia słoniowego, którego podgatunek z wyspy Santiago Chelonoidis nigra darwini zadedykowano wielkiemu angielskiemu przyrodnikowi; autor: M. Nugent, źródło: Archive (DP).

Innym galapagoskim gadem, który swoją nazwą upamiętnia twórcę teorii ewolucji, jest endemiczna jaszczurka Phyllodactylus darwini.

Do południowoamerykańskich gadów noszących nazwę upamiętniającą sławnego przyrodnika należy między innymi: zamieszkujący Argentynę i Chile legwan Darwina, znany systematyce jako Diplolaemus darwinii; szeroko rozpowszechniona jaszczurka Taraguira darwinii, która potrafi biegać na dwóch łapach; brazylijski endemiczny gekon Gymnodactylus darwinii; argentyński endemiczny gekon Homonota darwinii darwinii.

jaszczurki-nazwane-na-czesc-darwina
Jaszczurki nazwane na cześć Darwina. Po lewej: Phyllodactylus darwini, autor: S. R. Ron, źródło: FaunaWebEcuador (CC BY-NC 3.0). Po prawej: Taraguira darwinii, autor: G. Forreque, źródło: Wikimedia Commons (CC BY 2.0).

Wśród australijskich gadów nazwanych na cześć Darwina znajdziemy interesującego scynka Glaphyromorphus darwiniensis oraz mulgę znaną nauce jako Pseudechis darwiniensis – jednego z najdłuższych jadowitych węży na świecie, będącego także w czołówce najbardziej jadowitych węży naszej planety.

O ciekawym gatunku żaby zadedykowanym twórcy teorii ewolucji wspominałam w części pierwszej, ale nauce znane są jeszcze dwa inne gatunki żab, które nazwano na jego cześć. Jedna z nich to zamieszkująca Amerykę Południową (tak jak i żaba Darwina) Pleurodema darwinii, która nie doczekała się jak dotąd polskiej nazwy zwyczajowej, a która w języku angielskim zwie się four-eyed frog ‘czterooka żaba’. Zawdzięcza ona takie imię dodatkowej „parze oczu” na grzbiecie, które w istocie są gruczołami jadowymi mającymi na celu zmylenie i odstraszenie napastnika. Druga ze wspomnianych żab – Ingerana charlesdarwini – jest krytycznie zagrożonym endemitem zamieszkującym indyjskie Andamany i upamiętniającym swoją nazwą zarówno imię, jak i nazwisko wielkiego badacza.

pseudechis-darwiniensis-darwin
Jeden z najdłuższych jadowitych węży na świecie Pseudechis darwiniensis, nazwany na cześć słynnego przyrodnika. Autor: AllenMcC., źródło: Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0). Udostępniane na licencji CC BY-SA 3.0.

O osobliwych rybach noszących nazwę na cześć Darwina też już opowiadałam poprzednim razem, ale jest ich znacznie więcej. Zalicza się do nich odkryty stosunkowo niedawno Periophthalmus darwini – australijski kuzyn hodowanego u nas czasem w akwariach poskoczka mułowego, ryby z rodziny babkowatych, która wiele czasu spędza na lądzie. Do grona interesujących przedstawicieli ichtiofauny nazwanych na cześć wielkiego przyrodnika należy też Sebastes darwini – ryba o wielkich, wytrzeszczonych oczach, żyjąca na głębokości nawet 275 metrów. Na jeszcze większych głębokościach, ponad 500 metrów, żyje Gephyroberyx darwinii.

W gronie ryb upamiętniających swoją nazwą Darwina musiał się, rzecz jasna, znaleźć także mieszkaniec wód wokół archipelagu Galapagos. Oto on: Semicossyphus darwini, który chyba też nie ma polskiej nazwy zwyczajowej, ale po angielsku zwie się Galápagos sheephead ‘galapagoski owcogłów’, co stanowi nawiązanie do kształtu jego głowy, przypominającej owczą. Darwinowi zadedykowano również gatunek flądry żyjącej wzdłuż południowo-wschodnich wybrzeży Ameryki Południowej: Oncopterus darwinii.

ryby-nazwane-na-czesc-darwina
Ryby upamiętniające swoją nazwą autora dzieła „O powstawaniu gatunków”. Od góry zgodnie ze wskazówkami zegara: Sebastes darwini (DP), Oncopterus darwinii – autor: C. D. Timm (CC BY-SA 2.0), Semicossyphus darwini – autor: Y. Hooker (CC BY-SA 3.0). Źródło: Wikimedia Commons. Udostępniane na licencji CC BY-SA 4.0.

Jednak największą grupę zwierząt, które nazwano w uznaniu zasług twórcy teorii ewolucji, stanowią owady. O upamiętniających Darwina nazwach rodzajowych owadów była już mowa w części pierwszej, dlatego dziś skupię się tylko na epitetach gatunkowych.

Zaczniemy od sympatycznie brzmiącej nazwy Sympetrum darwinianum, którą nadano zamieszkującej kraje Dalekiego Wschodu urodziwej ważce. Nie doczekała się ona polskiej nazwy zwyczajowej, ale w związku z tym, że inne gatunki ważek należące do tego rodzaju określane są rodzimą nazwą szablak, można by zaproponować dla Sympetrum darwinianum polską nazwę szablak Darwina.

Postać Darwina łączy się nierozerwalnie z Wyspami Galapagos, dlatego nazwano na jego cześć i galapagoską ważkę: Tramea cophysa darwini (wcześniej: Tramea darwini).

sympetrum-darwinianum-wazka-nazwana-na-czesc-darwina
Azjatycki gatunek ważki Sympetrum darwinianum zadedykowany twórcy teorii ewolucji. Po lewej samica; autor: Alpsdake, źródło: Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0). Po prawej samiec; autor: Alpsdake, źródło: Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0). Udostępniane na licencji CC BY-SA 4.0.

Sławnemu przyrodnikowi zadedykowano również gatunek karaczana Cryptocercus darwini, skorka Diplatys darwini, dwa gatunki termitów Kalotermes darwini i Mastotermes darwiniensis, a także kilka gatunków prostoskrzydłych, np. odkrytego pod koniec ubiegłego wieku szarańczaka Minihippus darwini (czyż nie brzmi uroczo?) i świerszcza Gryllus darwini – też odkrytego u progu nowego milenium.

Na cześć Darwina nazwano również liczne pluskwiaki, np. Pseudococcus darwiniensis, Melanococcus darwiniensis, Risius darwini, Pulvinaria darwiniensis (sympatyczne nazwy niedarzonych zbyt wielką sympatią owadów).

Także kilka gatunków sieciarek upamiętnia swoją nazwą angielskiego przyrodnika. Wśród nich są dwa gatunki z Wysp Galapagos o poetycko brzmiących nazwach: Galapagoleon darwini i Megalomus darwini.

Gatunków chrząszczy, które zadedykowano Darwinowi, jest kilkadziesiąt, dlatego wybiorę tylko kilka tych, których okazy przywiózł on z pamiętnej podróży na pokładzie HMS Beagle: Aulonodera darwini, Carabus darwinii, Migadops darwini, Orynipus darwini, Parahelops darwini, Polylobus darwini, Stictospilus darwini (przywiezione z Ameryki Południowej), Aporocera darwinii (przywieziony z Australii).

Dorzucimy też kilka nazw gatunków muchówek odkrytych przez Darwina: Leptocera darwini, Pelecorhynchus darwini, Pelycops darwini, Valdiviomyia darwini.

owady-nazwane-na-czesc-darwina
Wśród licznych eponimów honorujących Darwina największą grupę stanowią nazwy owadów. Od lewej zgodnie ze wskazówkami zegara: pszczoły Xylocopa darwini i Coelioxys darwiniensis, motyle Nemoria darwiniata i Coenonympha darwiniana, mrówka Pachycondyla darwinii. Autorzy: Peter coxhaed, źródło: Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0); S. McCaffrey, źródło: Wikimedia Commons (CC BY 3.0 AU); J. Johnson, źródło: EOL (CC BY-NC 4.0); H. Süpfle , źródło: Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0); A. Nobile, źródło: Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0). Udostępniane na licencji CC BY-SA 4.0.

Słynnemu przyrodnikowi zadedykowano również wiele gatunków motyli. Należą do nich – oprócz zawisaka Darwina, o którym opowiadałam poprzednim razem – między innymi: europejski motyl dzienny Coenonympha darwiniana – kuzyn naszego strzępotka perełkowca (Coenonympha arcania); południowoamerykański motyl dzienny Issoria darwini – kuzyn pospolitej w naszym kraju latonii dostojki; północnoamerykański szmaragdowy motyl nocny Nemoria darwiniata; galapagoski motyl nocny Galagete darwini, stanowiący – na równi ze słynnymi „ziębami Darwina” – przykład tzw. radiacji adaptacyjnej; południowochilijski motyl nocny Boursinidia darwini; afrykański tropikalny motyl Mimacraea darwinia, który zawdzięcza swoją nazwę rodzajową zdolności mimikry.

Na cześć Darwina nazwano także licznych przedstawicieli błonkówek. Należą do nich między innymi: pszczoła Lasioglossum darwiniellum i osa Pseudofoenus darwini, odkryte przez Darwina w Australii podczas słynnej wyprawy badawczej; endemiczna galapagoska pszczoła Xylocopa darwini; australijska miesierka Coelioxys darwiniensis, która jak kukułka podrzuca swoje jaja do gniazd innych gatunków pszczół; australijska endemiczna mrówka Doleromyrma darwiniana; tropikalna mrówka Starego Świata Pachycondyla darwinii; australijski przedstawiciel rodziny grzebaczowatych Sphex darwinensis, który atakuje i paraliżuje inne owady, aby dostarczyć je do gniazda jako pokarm dla swoich larw.

Spośród innych stawonogów upamiętniających swoją nazwą twórcę teorii ewolucji znajdziemy też wyjątkowego madagaskarskiego pająka Caerostris darwini, który słynie z budowania największych i najbardziej wytrzymałych na świecie sieci. Jego nici przędne są ponoć dziesięciokrotnie mocniejsze niż włókno Kevlar, ale pająk ten łapie w swoje misterne pułapki – jakkolwiek rozczarowujące może się to wydać miłośnikom grozy – głównie niewielkie owady.

caerostris-darwini-pajak-nazwany-na-czesc-darwina
Nazwany na cześć Darwina madagaskarski pająk Caerostris darwini, który buduje największe i najbardziej wytrzymałe sieci na świecie. Zdjęcie pająka: GalliasM, (DP); zdjęcie sieci: I. Agnarsson i in. (CC BY 2.5); źródło: Wikimedia Commons.

Do grupy pajęczaków nazwanych na cześć Darwina należy także: galapagoski kleszcz Ornithodoros darwini, pasożytujący na legwanach morskich; galapagoski zaleszczotek Parachernes darwiniensis; południowoamerykańskie roztocze Phthiracarus darwini.

Jeśli jesteśmy przy stawonogach, to wypada też wspomnieć o gatunkach skorupiaków zadedykowanych angielskiemu przyrodnikowi. Należą do nich między innymi planktonowe widłonogi: zamieszkujący wody wokół archipelagu Galapagos Cosmocalanus darwinii – jedyny przedstawiciel tego rodzaju, występujący w wodach wokół północnej Australii i Indonezji Mesocyclops darwini oraz pospolity mieszkaniec Oceanu Indyjskiego Sapphirina darwinii; a ponadto prowadzące osiadły tryb życia osobliwe wąsonogi: Trianguloscalpellum darwinii i Dichelaspis darwinii, który zawdzięcza swoją nazwę rodzajową Darwinowi.

Wśród skorupiaków nazwanych na cześć wielkiego przyrodnika znajdziemy też przedstawicieli równonogów, czyli kuzynów naszej stonogi, np. Haliophasma darwinia, Moruloidea darwinii, Trichoniscus darwini.

Darwinowi zadedykowano również gatunki mięczaków. Z jednym z nich – ślimakiem Spurlingia darwini – wiąże się historia rodem z kryminałów. Otóż nazwa rodzajowa tego zwierzątka upamiętnia australijskiego kolekcjonera Wiliama Spurlinga, który trudnił się zbieraniem rozmaitych okazów na zamówienie przyrodników i który podczas jednej z takich kolekcjonerskich wypraw, mającej dostarczyć między innymi okazów muszli, został wraz ze swoimi towarzyszami… zamordowany przez Aborygenów. W całej tej historii ciekawe jest także to, że jednym z zamordowanych towarzyszy Spurlinga był Frederick Strange, który należał do grupy licznych, rozsianych po całym globie, kolekcjonerów pracujących dla Johna Goulda – wybitnego angielskiego ornitologa, który to pomógł Darwinowi dostrzec w jego galapagoskich „ziębach” coś więcej… Czyli jednym słowem: los zetknął Spurlinga z Darwinem pośrednio, ale nauka połączyła go z nim bezpośrednio i nierozerwalnie – w nazwie australijskiego ślimaka.

Porzućmy jednak ten sensacyjny wątek i wróćmy do mniej emocjonujących nazw nie mniej interesujących gatunków zwierząt nazwanych na cześć Darwina. Naszą listę dopełnią: madagaskarski endemiczny skąposzczet Kynotus darwini, galapagoski płaziniec Polystyliphora darwini, galapagoska gąbka Mycale darwini, afrykański koralowiec Stylatula darwini oraz zamieszkujący morza półkuli południowej mszywioł Caberea darwinii.

ryba-skorupiak-i-mszywiol-nazwane-na-czesc-darwina
Różni przedstawiciele fauny morskiej nazwani na cześć Darwina: ryba Gephyroberyx darwinii (autor: G. Brown Godde, T. H. Bean), skorupiak Sapphirina darwinii (autor: E. Haeckel) i mszywioł Caberea darwinii (autor: P. H. Macgilivray); źródło: Biodiversity Heritage Library (DP).

Tak oto dobrnęliśmy do końca opowieści poświęconej eponimom honorującym wielkiego angielskiego przyrodnika. Mam nadzieję, że nie utonęliście w morzu tych wszystkich nazw i że choć parę z nich zostanie w Waszej pamięci. Nie jest to, rzecz jasna, pełna lista eponimów upamiętniających Darwina, lecz mój subiektywny, a czasami i przypadkowy, wybór.

Jak mieliśmy okazję się przekonać, na cześć twórcy teorii ewolucji nazwano najróżniejszych przedstawicieli fauny. Uhonorowano go zarówno nazwami gatunkowymi – darwinii, darwini, darwiniata, darwiniana, darwinia, darwinianum, darwinianus, darwiniensis, darwinensis, darwiniellus, darwiniellum, darwinorum, charlesdarwini, jak i rodzajowymi – Darwinella, Darwinivelia, Darwinysius, Darwinomya, Darwinhydrus, Darwinilus, Darwinula, Microdarwinula, a ponadto nazwami wyższych jednostek taksonomicznych – Darwinulidae, Darwinuloidea, Darwinulocopina.

Także szereg polskich nazw wernakularnych, czyli zwyczajowych, upamiętnia wybitnego angielskiego przyrodnika. Nie możemy jednak mówić, jak w przypadku nazw naukowych, o ich różnorodności, bo tworzone są one według tego samego schematu: nazwa zwierzęcia i forma dopełniacza od nazwiska Darwin, np. żaba Darwina, nibylis Darwina. Wyjątkiem jest oryginalny twór darwinka, stanowiący samodzielną nazwę, odpowiadającą stosowanej w taksonomii nazwie rodzajowej.

Lista eponimów honorujących Darwina nieustannie się wydłuża. W nowym milenium, ponad sto lat od śmierci twórcy teorii ewolucji, naukowcy wciąż dedykują mu nowe gatunki zwierząt, np. ryby Paraliparis darwini, Periophthalmus darwini, owady Palpibracus darwini, Microdontomerus darwini, pajęczaki Stenaelurillus darwini, Eremaeozetes darwini. I pewnie jeszcze nie raz, być może w najbliższym czasie, usłyszymy o nowo odkrytym gatunku zadedykowanym autorowi wiekopomnego dzieła „O powstawaniu gatunków”.

♣♣♣

A z nazwami upamiętniającymi polskich przyrodników rozprawię się ostatecznie w części trzeciej – wcześniej lub później…


Podstawowe źródła:

Zapisz

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s