Włodarka chorągiewka i husarz władca, czyli krewni Walentego

Próbując wpisać się w walentynkowy nastrój, przedstawiam Wam zwierzęta, które noszą nazwy powiązane etymologicznie z imieniem patrona zakochanych i nazwą ich święta. Na załączonym zdjęciu prezentują swe wdzięki ćma NIEDŹWIEDZIÓWKA WŁODARKA, zwana też WŁODARKĄ CHORĄGIEWKĄ, i ważka HUSARZ WŁADCA. Krewnymi Walentego i walentynek są tu włodarka, forma żeńska od włodarza, i władca.

Włodarz, mający dawniej znaczenie ‘władca, panujący’, pochodzi od staropolskiego czasownika włodać ‘panować, rządzić, władać’, który kontynuuje prasłowiańskie *voldati ‘panować, władać’. Kontynuantem owego prasłowiańskiego leksemu jest także czasownik władać, od którego urobiono władcę, przy czym czasownik ten nie jest formą rodzimą, lecz pożyczką ze staroczeskiego vládati ‘panować, rządzić’.

Prasłowiańskie *voldati to czasownik wielokrotny od prasłowiańskiego *volsti (o tym samym znaczeniu), które opiera się na praindoeuropejskim *ṷal-d(h)- będącym rozszerzeniem pierwiastka *ṷal- ‘być silnym; władać, panować’. Ten sam praindoeuropejski pierwiastek tkwi także w imieniu Walenty / Walentyn, które zapożyczyliśmy z łacińskiego Valentīnus, wyprowadzanego od łacińskiego czasownika valēre ‘być silnym, mocnym’. Od tego samego czasownika wyprowadzane jest też imię Walery / Walerian.

Do grona leksemów mających swoje źródło w prasłowiańskim *volsti, a więc powiązanych etymologicznie z imieniem patrona zakochanych, zaliczymy także takie słowa, jak: władza (przekształcone na wzór czeski staropolskie włodza), włość, własny (bohemizm; oryginalna polska postać, poświadczona w xv w., to włosny / włostny), właściwy (przekształcone na wzór czeski staropolskie włościwy ‘własny, a nie cudzy’), właściciel (od dawnego właścić ‘przywłaszczać’), zawłaszczyć / uwłaszczyć / wywłaszczyć / przywłaszczyć (od dawnego właszczyć ‘przywłaszczać’, z -ła- pod wpływem czeskim).

W łączności etymologicznej z Walentym i walentynkami pozostaje oczywiście też Włodzimierz, Włodzisław i Władysław. A co ciekawe, od tego ostatniego imienia pochodzi władysławia – nazwa azjatyckiej słodkowodnej ryby, znanej nauce jako Ladislavia taczanowskii. Zarówno naukowa, jak i zwyczajowa nazwa tej ryby upamiętnia polskiego ornitologa Władysława Taczanowskiego.

Praindoeuropejski rdzeń *ṷal-d(h)- ‘być silnym; władać, panować’ znajdziemy również w licznych imionach germańskich, jak np. Arnold (dosł. ‘mający moc orła’; od staro-wysoko-niemieckiego Arenwald, utworzonego od aro ‘orzeł’ i wald ‘siła, moc’), Gerald (dosł. ‘władający włócznią’; od staro-wysoko-niemieckiego Gērwald, gdzie gēr ‘włócznia’, wald-waltan ‘władać’); Harold (dosł. ‘władający armią’; od germańskiego *Hariwald, którego pierwszy człon powiązany jest ze staroangielskim here, norweskim hær, islandzkim her ‘armia, wojsko’), Oswald (dosł. ‘mający boską moc’ lub ‘władca boski’, od staroangielskiego ōs ‘bóg’ i weald ‘moc’, ‘władca’), Reginald i Reynold (dosł. ‘władający z mocą’, od staro-wysoko-niemieckiego Reginald, Raginald, którego pierwszy człon powiązany jest z gockim ragin ‘rada’, a drugi – ze staroangielskim (ge)weald ‘moc, siła’), Walter (dosł. ‘władający armią’, powiązane ze staro-wysoko-niemieckim walthari, utworzonym od waltan ‘władać’ i hari ‘armia’).

Do kręgu bliższych krewnych Walentego funkcjonujących w polszczyźnie należą takie latynizmy i romanizmy, jak: waluta, walor, waloryzacja, rewaloryzacja, rewaluacja, rekonwalescencja, ekwiwalent, walidacja, rewalidacja, inwalida.

A skoro mowa o inwalidzie, to warto wspomnieć, że wśród ludu istniało przekonanie, iż w dniu św. Walentego – uważanego także za patrona epileptyków i nerwowo chorych – należy wystrzegać się współżycia, gdyż dziecko poczęte tego dnia może urodzić się kalekie. Mawiano: „Święty Walek narobić może kalek”…

I na zakończenie powiedzmy jeszcze, dlaczego naszych dzisiejszych owadzich bohaterów nazwano tak, a nie inaczej. Otóż polskie nazwy zwyczajowe tych zwierząt nawiązują do ich nazw naukowych. NIEDŹWIEDZIÓWKA WŁODARKA vel WŁODARKA CHORĄGIEWKA to w języku nauki Arctia villica. Pierwszy człon tej nazwy pochodzi od greckiej nazwy niedźwiedzia arktos (gąsienice tego motyla są brunatne i włochate – niczym niedźwiedź), a drugi oznacza w języku łacińskim ‘żonę nadzorcy gospodarstwa’. Nazwa chorągiewka motywowana jest zapewne kształtem sylwetki motyla podczas spoczynku. Naukowa nazwa HUSARZA WŁADCY to Anax imperator, która pochodzi od greckiego anax ‘przywódca, wódz, dowódca (wojsk)’ i łacińskiego imperātor ‘dowódca, zwycięski wódz; cesarz’.

I jeszcze jedno: włodarka to także ludowa nazwa ptaka rudzika.

Niedźwiedziówka włodarka, zwana też włodarką chorągiewką, i husarz władca. Fot. gailhampshire / CC BY / Flickr; Quartl / CC BY / Wikimedia Commons.

Jedna myśl na temat “Włodarka chorągiewka i husarz władca, czyli krewni Walentego

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s