Sieja, sielawa i parposz

Dzisiejsza notatka jest kopią komentarza zamieszczonego przeze mnie na blogu w odpowiedzi na pytanie czytelniczki dotyczące etymologii trzech nazw ryb: sieja, sielawa i parposz. Pewnie mało kto śledzi komentarze na blogu, dlatego pomyślałam, że napiszę o pochodzeniu tych wyrazów także tutaj – a nuż kogoś jeszcze zainteresuje…

Sieja

Ryba nosząca nazwę sieja znana była polszczyźnie także jako siga i forma sieja jest przypuszczalnie modyfikacją tejże sigi. Siga uważana jest za zapożyczenie z rosyjskiego sig ‘sieja’, które przejęte zostało także przez inne języki słowiańskie (białoruskie sig, ukraińskie syh, czeskie síh ‘sieja’). Podobne formy o takim samym znaczeniu znane są również językom skandynawskim (duńskie sig, norweskie, szwedzkie sik) i bałtycko-fińskim (fińskie siika, estońskie siig).

Niektórzy uważają, że rosyjska nazwa tej ryby została zapożyczona z języków bałtycko-fińskich, te zaś przejęły nazwę siei z języków skandynawskich. Inni znowuż twierdzą, że zarówno rosyjska, jak i skandynawskie nazwy siei są pożyczkami bałtycko-fińskimi. Ale istnieje również pogląd, że słowiańskie i północnogermańskie nazwy tej ryby mają wspólnego przodka – czyli to bałtycko-fińskie formy miałyby być pożyczkami słowiańskimi lub północnogermańskimi.

Spotkać się możemy też z hipotezą wywodzącą rosyjskie sig ‘sieja’ od rosyjskiego sigat’ ‘skakać” (powiązanego etymologicznie z polskim gwarowym sigać ‘rzucać’) i zakładającą, że przywołane wyżej północnogermańskie nazwy siei są pożyczkami rosyjskimi.

Jednym słowem: niczego pewnego o siei nie wiemy…

Sielawa

Podobnie jest z nazwą sielawa, która też ma niejasną etymologię. Słowo to funkcjonuje także w językach wschodniosłowiańskich i prawdopodobnie stamtąd trafiło do polszczyzny. Niektórzy badacze wysuwają przypuszczenie, że Słowianie wschodni przejęli tę nazwę z języków bałtyckich – w litewskim nazwa sielawy ma formę seliava. Wielu etymologów jednak odrzuca tę interpretację etymologiczną i opowiada się za odwrotnym kierunkiem pożyczki: z języków słowiańskich do języków bałtyckich.

Spotkać się też możemy z hipotezą łączącą nazwę sielawa z greckim sélakhos ‘ryba, która świeci fosforyzującym światłem’, pochodzącym być może od greckiego sélas ‘jasność’. Ale i ta etymologia uważana jest przez wielu znawców za mało prawdopodobną.

Część badaczy ponadto dopatruje się pokrewieństwa sielawy z rosyjskim sołowiet’ ‘mętnieć’ i sołowyj ‘żółtawoszary’, które powiązane są etymologicznie z nazwą słowik (o czym wspominałam na blogu we wpisie poświęconym nazwie tego ptaka). Czyli nazwa sielawy miałaby nawiązywać do koloru tej ryby. Ta wersja jednak też nie wydaje się zbyt przekonująca.

Parposz

Parposza w słownikach etymologicznych nie znalazłam. Być może nazwa ta ma jakiś związek z notowanym w gwarach parpać – modyfikacją czasownika paprać ‘brudzić, babrać’, ‘robić coś niechlujnie’ / paprać się ‘brudzić się’, ‘wykonywać jakąś nieprzyjemną, brudną robotę’, ‘o ptakach: trzepotać się w piasku dla pozbycia się pasożytów’ (nawiasem mówiąc, paprać jest odmianką fonetyczną czasownika babrać, który ma pochodzenie dźwiękonaśladowcze). Gwarom ponadto znane są formy parpie, papry oznaczające ‘łuski na skórze głowy, łupież’ oraz parpora ‘złota rybka’. W internecie natrafiłam na informację, że nazwa parpora odnosiła się konkretnie do parposza, nazywanego przez lud również złotośledziem. Z kolei „Słownik morsko-rybołówczy” z 1922 r. podaje, że ryba parpora, czyli parposz, znana była także pod nazwą parpurz. Więc może parposz jest modyfikacją owego parpurz? Na korzyść etymologii łączącej parposza ze wspomnianym parpać lub parpie mógłby przemawiać fakt, że ryba ta pokryta jest dużymi łuskami, które ponoć łatwo odpadają…

Parposz autorstwa J. Coucha (DP).

 

Jedna myśl na temat “Sieja, sielawa i parposz

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s